14 Ocak 2021 Perşembe

 

ERMENİ MEZESİ TOPİK’İN HİKAYESİ

T24’den alıntı



Bu zahmetli lezzet, bayramlarda eski anıları tazelemek için yapılıyor ve mümkünse ev yapımı olanlar tercih ediliyor

"Top- topig" demişti; -ig Ermenice küçültme eki görevi görüyor. Tıpkı Tamar, Tamarig gibi. Ah Tamar'cığım. Geçtiğimiz nisan ayında, topig sohbetimizden sonra bana öyle leziz bir topig hazırlamıştın ki ertesi gün koşarak evinin sokağında buldum kendimi. Aynı zamanda şef olan Tamar Bal, Ermeni mutfağını ve kültürünü nesilden nesile aktarma sorumluluğunun farkında bir arkadaşım.

                                      Tahuki Tovmasyan

Köklere Dönüş hikâye serilerinin ikinci yazısında Ermeni mutfağının önemli temsilcilerinden biri olan topig ya da halk arasında bilinen yazılışıyla topik konuşacağız. Oturup topik anlatmak bana düşmez, ancak mutfak hikâyelerini dinlediğim dostlarımdan öğrendiklerimi ve araştırdıklarımı aktarmak isterim.

Takuhi Tovmasyan, Sofranız Şen Olsun kitabında topiği "adından da anlayacağınız gibi top şeklinde olan bir meze çeşidi. Dışı nohut ve patates ezmeli, içiyse soğanlı, baharatlı, tahinli bir karışım" olarak tanımlıyor.

 


Topik, Ermenilerin perhiz dönemi için ihtiyaçtan doğan bir reçete aslında. 7 haftalık hayvansal gıda yenmeyen ve güneş battıktan sonra yemek yenmeyen bu dönem için, topik hem doyurucu hem de sağlıklı. Anadolu'da özellikle Adana bölgesinde Vartabed yani papaz, rahip, keşiş yemeği olarak da biliniyor. Nedeniyse onların sivil halktan daha çok perhiz yapması ve oruç tutması. Haliyle topik gibi yanlarında rahatlıkla taşıyabilecekleri, kolay bozulmayan, doyurucu yemekler alışkanlıklarının bir parçası oluyor.

Meyhanelere meze olarak girmeden evvel kendisi aslında sıcak tüketilen bir ana yemek. İşin püf noktası bol soğan. Soğanlar karamelize olana kadar kısık ateşte pişiriliyor. Her ne kadar coğrafya olarak farklılıklar olsa da tarihte Baharat-İpek Yolu çevresinde yerleşmiş Ermenilerin mutfağında baharat baskın. Topikte de tarçın ve yenibahar oldukça önemli bir rolde. Dış kabuğu oluşturan patates ve nohutlar ise, şimdilerde rondo ile püre haline getirilse de bunun en geleneksel yöntemi el gücüyle mürenden geçirmek.

Günümüzde bu zahmetli lezzet, bayramlarda eski anıları tazelemek için yapılıyor ve mümkünse ev yapımı olanlar tercih ediliyor. O soğan kokusu değil eve; apartmana, sokağa yayılıyor ve neşeli bol sohbetli sofraların habercisi oluyor. Tantig yani teyzelerin deyimiyle "topiksiz bayram masası olmuyor". 

Şef Tamar Bal'ın Takuhi Tovmasyan'dan ilhamlı topik tarifi:

Dış kabuğu için gerekli malzemeler (15 topik için)

3 su bardağı haşlanmış kabukları ayıklanmış nohut
4 adet orta boy haşlanmış patates
1 buçuk tatlı kaşığı toz tarçın
1 çay bardağı tahin

İç harcı için gerekli malzemeler

3 kilo kuru soğan
50 gr. dolmalık fıstık (çam fıstığı)
50 gr. kuş üzümü (çöpleri ayıklanmış kaynar suda bekletilmiş)
400 gr. tahin
1 tatlı kaşığı karabiber
1,5 tatlı kaşığı yenibahar
1 tatlı kaşığı toz tarçın
Bir çimdik tuz

Soğanları piyazlık doğrayın. Yapışmaz tavaya bir çimdik tuzla önce yüksek ateşte sonra kısık ateşte karamelize edin. Yaklaşık 1 saati bulabilir, biraz sabır. Bu sırada haşlanmış ve kabukları soyulmuş nohutları müren (yoksa rondo) yardımıyla çekin, daha sonra haşladığınız patatesi de ekleyip tahinini, tarçınını katın, yoğurun. Hazırladığınız topik kabuğunu streçleyip dolapta dinlendirin.

 

Bu sırada karamelize soğanlar tamamlandıysa hazır sıcakken baharatları ekleyip soğumaya bırakın. İç harç soğurken baharatı daha iyi kendine çekecektir. Harç soğuduğunda artık tahini ekleyebilirsiniz. Dış harç hamurundan avuç içi kadar alıp tülbente (yoksa buzdolabı poşetine) koyup oklava yardımıyla açın. Önemli olan ince bir tabaka olması. Daha sonra tam ortasına dolu dolu 1 yemek kaşığı iç harçtan ekleyin ve 4 tarafından katlayarak yuvarlak şekil verin. Sarılı bir şekilde en az 1 gün bekletin.Ertesi gün yemeden en az yarım saat öncesinden masaya çıkardığınız topiği üzerine hafif tarçın serpip az da zeytinyağı ile servis edebilirsiniz.

Afiyet olsun.

 

12 Ocak 2021 Salı

 

Barış On sekizinde ikinci bölüm

12 EYLÜL’DE SİYASİ GÖÇMENLİK,GURBET

 *Bu yazıyı küçük oğlum Barış 1995 yılında 18’ine bastığında Kopenhag Faelleddiget’de yazmıştım.

Hasan Gürkan



 

Bir gün –bugün gibi hatırlıyorum-  evde elle tutulur bir gerginlik vardı. Televizyondaki çocuk saatini bile seyrettirmediler. Annem üzgün, babam olur olmaz şeylere parlıyor. Ertesi sabah onu elinde valiziyle gördüm. Hepimize birer birer sarıldı, öptü, bir şey söylemeden çekip gitti. Haftalarca haber alamadık. Neredeydi, ne yapıyordu, ne zaman dönecekti? Sormaya dilim varmıyordu ama, dönecek miydi?

Gene bir gün – gene bu gün gibi hatırlıyorum- annem: “Babana gidiyoruz.” dedi. Sirkeci Garından trene bindik. Annem ısrarla uyumamı istiyor. Ama benim hiç uykum yok ki! Amcalar gelir bir şeyler sorarlarsa hiç cevap vermeyecekmişim. Uzunca bir süre sonra tren durdu. Vakit geç olmuştu. Burası geçtiğimiz istasyonlara benzemiyor. Dikenli teller, sürüyle elleri silahlı asker var. Amcalar geldi. Üç kişiydiler. Kısa boylu sarkık bıyıklı olanı annemin uzattığı deftere uzun uzun baktı. Her sayfasını karıştırdı. Altın dişleriyle sırıtarak bir şeyler sordu. Annem hep bana yalan söyleme der. Ama kendisi söylüyor. Babam  Almanya’da işçiymiş, izine gelmişiz, dönüyormuşuz.

Sabah trenden indik. Abim “İzmir’e geldik.” Diyor .Sofya olduğunu çok sonra öğrendim. Gene sonradan adının Georgi Dimitrov olduğunu öğrendiğim alanda saatlerce bekledik. Annemin gelip bizi alacağını söylediği amca gelmedi. Taksiyle büyük bir eve gittik, parti oteliymiş. Amma da çok odası var! Konuşma yasağı kalktı, gevezelik serbest. Önüme gelene durmadan anlatıyorum. Ama ablalar, amcalar bir şey anlamıyor, başımı okşayıp aptal aptal sırıtıyorlar. Üzerinde durmuyorum, büyüklerin yeni bir tuhaflığı deyip geçiyorum.

Bize güzel bir oda verdiler. Televizyonu, gazozla dolu buzdolabı, banyosu var. Abim İhsan dedemden öğrenmiş, çok güzel kağıttan kayık yapar. Akşama kadar küvette oynuyorum. Kağıttan kayık yüzdürüyorum. Ablalar durmadan yemek, dondurma, çukulata getiriyor. İyi de babam, babam nerde?

Beş yaşındayım. Hayatımda ilk defa uçağa bineceğim. Berlin’e gidiyoruz. Berlin’de penceresinden çamur gibi akan nehrin göründüğü parti misafirhanesinde geçirdiğim  üç gün benim için gene konuşmamı anlamayan ablaların şefkati, bol köpüklü küvet sefaları ve patlayıncaya kadar yediğim pasta, dondurma ve çukulata demekti.




Bu defa bindiğimiz tren Sirkeci’dekinden daha güzel ve temizdi. Akşam karanlığı ile birlikte Kopenhag’a iniyoruz. Pasaport falan soran olmadı. Babamı bahçeli bir evin salonunda bizi bekler bulduk. Odanın içi çiçekler, hediyeler, türlü çeşitli meyveler, yiyeceklerle dolu.

Annem: “Bir daha hiç ayrılmayacağız .” diyor.

Belki bana öyle geldi ama babam bizimle kucaklaşırken ağlamanın eşiğindeydi. Çifte bayram yaptık, hem benim doğum günümü, hem ailemizin birleşmesini kutladık. Deliksiz uyudum.

Onsekizime ulaştığım için sevinçliyim. Artık “ adam” sayılıyorum. Türkiye’de akranlarımın bir sevgili bedeninin kokusunu bile içlerine çekmeden  idam edilmeleri, vurulmaları, hayata veda etmeleri sevincimi gölgeliyor. Babam: “ Ne kadar çok ve ne kadar derin seversen o kadar insanlaşırsın.” diyor. Kız arkadaşlarım olmadı değil. Ama ben ayaklarımın yerden kesildiği, aşktan öleceğimi sandığım büyük sevdalar yaşamak istiyorum.
Faelleddiget, Nisan 1995

 

9 Ocak 2021 Cumartesi

 

ONSEKİZİME BASIYORUM *

Hasan Gürkan

 *Bu yazıyı küçük oğlum Barış 1995 yılında 18’ine bastığında yazmıştım.

 



77 1 Mayıs’ı yaklaşırken ben dünyaya geleceğim günü bekliyordum. Fikrimi soran olmamıştı, bir oldu bittiyle, acısı sevincine baskın, milyonlarca bebeden biri oluyordum. Şimdi üzerimdeki “koruma” ve yasaklar kalkıyor; yıllardır iple çektiğim onsekizime basıyorum!

Hilton, Sheraton, İntercontinantal gibi  beş yıldızlı otelleri, tinercileri, kiliseleri, meyhaneleri, ucuz orospuları, simitçileri, işsizlerin pineklediği parkları, gece gündüz hiç bitmeyen telaşı  ile Taksim Meydanı şehrin göbeğinde yeni ve farklı bir günü yaşıyor.

Annemin karnı burnunda. Güneşin daha sabahtan sırtınızı ısıttığı, içinizde sebepsiz sevinçlerin çiçeklendiği bir bahar günü.

Yüz binlerce insan; bayramlık giysileri, bayrakları, türküleri, pankartları ve umutlarıyla geldiler. Koca alan hani iğne atsan yere düşmez derler ya işte öyle, hınca hınç dolu. Annem tabi bu arada ben, diğer hamile kadınlarla birlikte bir kamyonun üzerindeyiz. Babam aşağılarda bir yerde, elinde megafon koşturup duruyor. Halam, dedem, babaannem, abim, anlayacağınız bütün aile buradayız

Öfkeyi ve inancı dillendiren nutuklar, halaylar, sloganlar ve kızıl bayraklarla Taksim alışık olmadığı bir özgürlük sarhoşluğu yaşıyor. Mitolojiden çıkıp gelmiş çok başlı devasa bir yaratık gibi soluk alıp veriyor. Saatler ilerledikçe sabahın coşkusu yerini huzurlu bir yorgunluğa bırakıyor. Miting bitmek üzere.

Birden ortalık karıştı. Ben ne olduğunu anlayamadım. Babam: “Alanının üç yerinden aynı anda ateş açıldı. İntercontinantal Oteli’nin pencerelerinden, Sular İdaresi’nin üzerinden, Kazancı Yokuşu tarafından.” diyor.” Önce panik yaratmak için manevra mermisi atılıyor sandım. Fakat insanların gözümün önünde vurulup yere düştüğünü görünce işin vahametini anladım.” Hemen ardından göz yaşartıcı bombalar, panzerler, coplar ve kurşunlarla polis saldırısı. Halk birbirini çiğneyerek bu cehennemden kurtulmaya çalışıyor. Akşam olduğunda geriye asker ve polisin zaptettiği Taksim alanı, otuz sekiz ölü, yüzlerce yaralı ve tutukluyla boğazlarımıza bir kıl yumağı  olarak oturan acı ve öfke kalıyor. 

Zeynep Kamil’de



 “  Aradan buna yıl geçti” diyor babam  “Pek çok arkadaş ölümü yaşadım. Ama o gün katledilen insanların acısını, kolum omzumdan koparılmış gibi kanlı ve karanlık bir boşluk olarak hala içimde hissediyorum.”

10 Mayıs. Doğum gecikti. Doktorlar beni sezaryenle almayı düşünüyorlar. Kim bilir, belki katliamdan gözüm korkmuştu da, yetişkinlerin bu kanlı dünyasına gelmek istemiyordum.

Neyse fazla üstelemiyorum. İlk çığlığım Zeynep Kamil Hastanesi’nin kirli duvarlarında yankılanıyor. Hemşireler geleneğe uyarak kol bağıma “Kamil”  yazıyorlar. Oysa annem babam  “Barış” olmamı istiyor. Ses çıkarmıyorum,

Barış oluyorum.

Merhaba dünya! Merhaba hayat!

Aranıza “normal” bir ailenin çocuğu olarak katıldığım söylenemez. Babam parti çalışmalarını aksatmamak için işini bırakmıştı. Eve çok az –o da geceleri – uğruyor. Anacığım bir yandan okula (işine ) koşturuyor, bir yandan parti, kadın derneği ve sendika çalışmalarına. Bir de benim bakım derdim var. Bugün aramızda bir anlaşmazlık çıksa abim: “Ben daha altı yaşındayken senin boklu bezlerini değiştirdim.” diye başıma kakar.

Kurtuluş’ta oturuyoruz ve annemin aylığından başka gelirimiz yok. İstanbul cangılında ekmek  aslanın ağzında. Tek maaşla ev geçindirmek kolay değil.

1980 Eylülü. Üç yaşındayım. Doymak bilmez bir iştahla yürümenin, konuşmanın tadını çıkarırken askeri faşist darbe oluyor. Asık suratlı beş general bir kabus gibi hayatımızın üzerine çullanıyor. Korku, yağlı vıcık vıcık bir çamur olup üstümüze başımıza bulaşıyor. Sabaha karşı basılan evler, kan uykularından koparılıp götürülen insanlar, “kaçarken” vurulanlar, işkence. Ailemiz için adsızlık, adressizlik ve parasızlıkla dolu yer altı günleri. Ne zaman ve nasıl kalkacağını kimsenin bilmediği zifiri bir karanlıkta yaşıyoruz.

 

Beni Kütahya’ya dedemlerin yanına gönderdiler. Anaokuluna burada başladım. Beslenme çantama ninemin koyduğu meyveyi her sabah kasabın oğlu Ahmet’e veriyorum. O da beni dövmüyor. Bir süre sonra –sebebini bilmiyorum- İstanbul’a geri gönderiliyorum. Annem: “Polis kokuyu almış”  diyor. Ne demekse?

Beni Fatih’teki evimizin hemen yanı başındaki okula değil de, sabahın köründe kalkılıp banliyö trenleri, dolmuşlar, amcalar, teyzeler değiştirilerek gidilen, cehennemin dibinde çamurlu bir gecekondu  okuluna yolluyorlar. Siyah önlüğüm, beyaz naylon yakalığım, çantam, boya kalemlerim, resimli kitaplarım hepsi iyi de öğretmenim adımı bilmiyor. Bana Barış değil, Ahmet diyor.

Babam eskiden doğru dürüst eve uğramazdı, yüzünü seyrek görürdük. Şimdi ise hiç evden çıkmıyor. Ne iş yapıyor, nasıl para kazanıyor, niçin sık sık apar topar ev değiştiriyoruz, neden diğer çocuklar gibi sokağa çıkıp oynamama izin verilmiyor, anlamıyorum.

İnsan anasının babasının adını bilmez mi! Annem Aysel, babam Hasan. Şu büyükler bir garip oluyor. Evinde haftalarca kaldıkları arkadaşlarının adını bile öğrenemiyorlar. Babama kimi Hüseyin, kimi Mustafa diyor.

Bahçelievler’deki bu daireye yeni taşındık. Perdelerimiz uymadı, küçük geldi. Pencerelerde fakir çocukların pantolonları gibi duruyor.1982 kışı olmalı. İstanbul un  nemli soğuğu insanın iliklerine işliyor. Odunu kamyonla değil kiloyla alıyoruz. Islak oluyor, soba tıs tıs kendini bile zor ısıtıyor. Bir de patates. Günlerce patates yiyoruz. Sabaha haşlaması, öğleye kavurması, akşama kızartması. Bir de kılçıklı, küçük lanet balıklar. Balıkçıda nah bu kadar kocamanları var. Annemle çarşıya çıktığımda görüyorum. Onlardan almıyor. Kaç kere söyledim, ben büyük balıkları severim diye. Ayrıca muz severim, köfte severim, kağıtlı şeker severim, dondurma severim.

Arada bir beni alıp adını söylemedikleri şehirlere götürüyorlar. Annem gezmeye gidiyoruz diyor. Gezmek lafın gelişi. Hep aynı şey: sokak yasak! Oyun yasak! Misafirlerle gevezelik yasak!

Canım çok sıkılıyor. Sabahları pencereden okula giden arkadaşları seyrediyorum. İçimden huysuzluk etmek, ağlamak geliyor. Annem kızar diye susuyorum.

7 Ocak 2021 Perşembe

 

          ULUSLARARASI AF ÖRGÜTÜ



        Uluslararası Af Örgütü'nün "Evet Hakkında Konuşmalıyız" kampanyası için bir araya gelen kadınlar, onay olmadan gerçekleştirilen cinsel ilişkilerin tecavüz olarak tanınmasını talep ediyor. Fotoğraf: Amnesty International Denmark.


    International Kadın hakları savunucuları ve Uluslararası Af Örgütü, Arjantin'de kürtajın yasallaşması için yıllardır mücadele ediyor. Fotorğaf: Amnesty Argentina.



Black Lives Matter hareketi ile dayanışma göstermek tüm dünyada düzenlenen protestolardan bir kare. Fotoğraf: Getty Images


Uluslararası Af Örgütü Tayvan destekçileri Güney Sudanlu genç Magai Maitop Ngong için mektuplar yazıyor. Fotoğraf: Amnesty International Taiwan


          Güney Afrika'da dezavantajlı çocuklar ihtiyaç duydukları eğitime artık erişebilecek. Fotoğraf: Amnesty International.




5 Ocak 2021 Salı

 

GAMERETTİNLERİN MEYHANESİ

Hasan Gürkan


 

Danimarka’daki siyasi sürgünlüğüm 1992’de bitti; Türkiye’ye döndüm. Bir süre sonra doğduğum yer olan Tavşanlı’ya gittim. Zehra teyzemin kızı Perihan ablamlardayım. Akrabalar, tanıdıklar hoşgeldine geliyor. Hatır soruyorlar, sohbet ediyoruz. Bir süre sonra Perihan ablam “Gantarların Ekrem geldi Hasan, avluda ” dedi. Ekrem benim çocukken en yakın arkadaşım, kankam,oyun ustamdı. Ayakkabı tamircisi olan babası ilkokulu bitirince oğlunu okutamadı. Otomobil tamirciliğine  çırak verdi. Çok görüşemedik ama çok başarılı bir oto tamircisi olduğunu, iyi para kazandığını, üç katlı bir ev yaptığını ve hacıya gittiğini öğrendim.

Avluya çıktım. Koşarak geldi boynuma sarıldı sıkı sıkı. ”Hoş geldin bizim oğlan. Geçmiş olsun. İnşallah başına bi daha komünistlik  belası gelmez.”

“Sağ ol Ekrem usta, sağ ol bizim oğlan, çok teşekkür ederim.”

“Bak bizim oğlan. Yengen gözel yemek yapyo. Şartossun ben bugüne gadar ağzıma ırakı değdirmedim. Emme senin içtiğini bilyorum. Akşama bize gel. Valla sana ırakı da alırım. Yemek yir, oturur sohbet ederiz. Eski günlerimizi anarız.”

Gözlerim doldu. Boynuna sarıldım. ”Çok sağ ol  Ekrem. Allah razı olsun. Ama akşama benim başka yere sözüm var.”

“Len Hasan, benimki şart olsun şeher teklifi değil!”

“Biliyorum Ekrem, bilmez miyim.” Vedalaştık. 

Tepecik Köylü  hemşerim Ahmet Uluçay'ın filmi

Teyzemin oğlu Abdürrahim “Abi ,seni bu akşam çok enteresan bir meyhaneye götüreceğim” dedi. “ Cumhuriyet Restoransa gelmem” “ Yok, Gamerettinlerin veli ustanın.”  “Tamam”

Akşamüstü kasabanın  çıkmaz bir sokağına gittik. Tahta çift kanatlı, kilitsiz  bir kapıdan girdik. Hemen arkada bir kapı daha var.

İçeride arka bahçeye bakan camlı kapının önündeki merdivende önlüklü, gözlüğü burnunun üstüne düşmüş bir ihtiyar oturuyordu. Bizi görünce başını kaldırdı

“Hoş geldiniz len, kimsiniz?”

“Ben keçilerin Abdürem”

 “Yanındaki deyus kim?”

“Hacasanların Hasan, Humbanın torunu.”

“Amanın gominis dedikleri hergele de mi len bu!”

“He, Veli usta.”

“Hoşgeldiniz, ırakı içceniz de mi! Bak şişeler orda. Dolapda da yengenizin yaptığı mezele va. İstediğinizden alın. Afiyet olsun.” 

Biz, iki duble rakı, beyaz peynir, kavun, cacık aldık, bir masaya oturduk. Veli dayı önündeki tepside köfte yoğuruyordu. Hemen yanında da büyükçe bir mangal yanıyor. Meyhane yavaş  yavaş dolmaya başladı. Veli Dayı her gelene bize sorduğu soruyu soruyor, ama herkesi tanıyordu.

“Len İsmel, senin garıya çok hastaymış ölcek deyola. Gurtuldun mu garıdan?”

“Ne gurtulması dayı, yedi canlıdır o dalıp!”

“Osman, buban ince hastalığa tutulmuştu. N’apyo?

“Yatyo Veli dayı.”

“Allah şifa vesin!”

“Mısva, senin oğlan asker olmuş.”

“He dayı, Diyarbekir’de.”

Masalar doldu, herkes yemeğe, içmeğe ,sohbete başladı. Meyhanede tek sıcak ızgara köfteydi. Veli dayı kendine bir kadeh rakı doldurmuş içer gibi yapıyor, yanına tabakla gidenlere köfte veriyordu.

“Kaç dene istiyon len?”

“Dokuz dene”

“Al, afiyet olsun.”

“Sen kaç dene istiyon?”

“On altı”

“Oha, parayı sokakdan mı topluyon  deyus! Oniki dene yeter size”

Abdürrahim’le ben de köftelerimizi aldık, yiyoruz. Abdürrahim “Abi git Veli Dayıya tuvalet sor.” “Neden?” “Sor sen.” Gittim. “Kövte mi istiyon len?” “Hayır Veli dayı, tuvalet nerde?” Gülmeye başladı “ Bak şu deyusun eniğine, avrupalada moderin olmuş. Helaya tuvalet deyo. Aha şu köşede.

Köşe örtüyle kapanmıştı. Gittim örtüyü açtım. Bir gaz tenekesi var. Millet içine işemiş. Veli dayıya döndüm. ”Dayı, bana düzgün hela lazım” “Len Ulucami mi burası, sıçceksen  Ulucami'ye gitcen.”

Yemesini içmesini bitiren Veli dayıya gidiyor.” Ne zıkkımlandınız len, ne kadar ırakı, ne kadar köfte?” Söylüyorlar. Eli kafasında başını  havaya kaldırıp gözlerini kısarak topluyor, bir rakam söylüyor. “Dolabın üstündeki çanağa goyver parayı. ”

Kimsenin verdiği parayı saymıyor. Eksik mi, fazla mı verdiler umurunda değil.

“Hadi gali, uzatman, meyhanecinin de evi va! Sabah aşam gene gelin, bekleyon.”

.

3 Ocak 2021 Pazar

 

GÖĞE BAKMA DURAĞI’NDA

BİR DOSTLUK HİKAYESİ

Hasan Gürkan


 “Falanca durağa şimdi geliriz göğe bakalım
İnecek var deriz otobüs durur ineriz
Bu karanlık böyle iyi aferin tanrıya
Herkes uyusun iyi oluyor hoşlanıyorum
Hırsızlar polisler açlar toklar uyusun
Herkes uyusun bir seni uyutmam bir de ben uyumam
Herkes yokken biz oluruz biz uyumayalım
Nasıl olsa sarhoşuz nasıl olsa öpüşürüz sokaklarda
beni bırak göğe bakalım”

Turgut Uyar

Çocuğum,Tavşanlı’dayım,kış,her taraf kar. Ekrem, Şerif ve Süha’yla kızaklarımızı aldık, Mülayim Tepeye kaymağa gidiyoruz. Yanımızda sokağımıza yeni gelmiş iki “yabancı” var. Biri kara kuru  bir kız Özkan, öbürü ufak tefek bir tıfıl İbrahim.

Kayak pistimiz eğri büğrü bir yokuş. Yol kenarında, virajda akasya ağaçları var. Şerif kayıyor önce, iki ayağıyla sürekli fren yaparak güvenli şekilde yavaş yavaş iniyor yokuşu. Sonra Süha. Önce bırakıyor kendini, ama viraja yaklaşınca ayaklarıyla fren yapıyor, düşmüyor.

Bana geliyor sıra. Bacaklarımı göğsüme toplayıp bırakıyorum kızağı. Dehşetli bir hızla uçuyorum. Yüreğim kuş gibi çırpınıyor. Virajda ağaca çarpıp yuvarlanıyorum. Ekrem, Şerif, Süha gülüyorlar. Özkan bağırıyor “Ben de Hasan gibi kayacağım.” “Salaklık etme, düşersin, kafayı gözü yararsın” diye ikaz ediyor tedbirliler. “Hayır” diyor Özkan “düşersem düşeyim Hasan gibi hızlı kayacağım.” “Ben de,ben de!” diye bağırıyor bücürük İbrahim..Özkan kayarken uyanıyorum.

Daha yeni tanıştık. Kırk yıllık ahbap gibiyiz:

Özkan, Hasan, Meral, İbrahim.

Kim bunlar, nedir, nasıllardır, acaba filan hiç hesap yapmadan bırakıverdik kendimizi, hızla birbirimize aktık. Düşmedik, yaralanmadık. Çocuk kahkahaları gibi yalansız, hesapsız bir dostluk iklimi yarattık.

Soframıza Turgut Uyar’ı buyur ettim,misafirimizdi.Kendisini,şiirini yani severim. ‘Göğe Bakma Durağı’nı okuyordum. Doğum günümdü,söylememiştim.Masada öğrendiler.Şiir şefkatliydi, hepimizi sardı,sarmaladı.

Bir başka gün, gene dost sofrasındaydık. Yum gözünü dediler, yumdum. Açtığımda hediyemi gördüm. Göğe bakma durağını önüme getirdiler. Sanatkârı Özkan yardımcısı İbrahim’di. Çok sevindim, çok hislendim. Zor tuttum kendimi. Ağlamadım.

Çok rakı içtim.

“Dördümüz birden sevinebiliriz, göğe bakalım” diye geçirdim -içimden. Kimse duymadı, ama dördümüz birden göğe baktık, sevindik.

18 Ekim 2011

 

 

2 Ocak 2021 Cumartesi

 

KADIN PAPA JOAN

GERÇEKTEN YAŞADI MI!



 Roma’da EASD- 2008 sırasında zaman zaman duyulan hikayelerden biri de bir zamanlar bir kadın Papa'nın (la Papessa) yaşadığıdır.

Bir kadın papanın varlığı ilk kez yaklaşık MS 1250 de rahip Jean de Mally'in el yazmalarında belirmiştir. Orta Çağ sonları ve Reform döneminde neredeyse düzinelerce yazar bu skandal kadın ile ilgili yazılar yazmıştır.

 John' un bir kadın (sağlıklı gerçek bir kadın) olduğu, bir kız olarak Atina’ya gittiği, orada bazı hayranları tarafından erkek gibi giydirildiği iddia edilmektedir. Sonra çeşitli bilim alanlarında eğitim görmüştür, daha sonra Roma’ya gelerek, yüksek eğitim yapmıştır. Öğrenci ve dinleyicileri arasında büyük üstatlar vardı. Bilgisi ile şehir içinde sivrilmiş ve papalık için seçilmiştir. Papa olduğu sırada sevgilisi tarafından hamile bırakılmıştır. Doğumun olacağı kesin tarih ihmal edildiğinden, bir ayin esnasında St. Peter'den Lateran Katedraline giderken, Coloseum ile St. Clement kilisesi arasındaki "Via Sacra" (kutsal yol) denen bir dar bir yolda doğum yapmıştır. Ölümünden sonra (kimilerine göre o ve çocuğu hemen orada öldürülmüştür) aynı yere gömülmüştür. Buraya dikilen mezar taşında "Petre, Pater Patrum, Papisse Prodito Partum" (Baba, babaların babası, Kadın Papanın çocuk doğurma ihaneti) yazdığı ileri sürülmektedir. Papalar geleneksel ayinleri esnasında Roma’da yürürken daima bu noktada caddeden dönerler, bunun olaya duyulan nefretten dolayı yapıldığına inanılmaktadır. Adı, hem kadın cinsiyetinden, hem de olayın çirkinliğinden dolayı, papalar listesinde yer almamaktadır".



Papa Joan'ın nasıl öldüğü konusunda çeşitli rivayetler mevcuttur: bazı yazarlar öfkeli kalabalık tarafından parçalandığını yazarlar, diğerleri ise Roma sokaklarında atlara bağlanarak sürüklendiğini söylerler. Petrarch (1304- 1376), taunlar bölümüne gönderme yaparak, Fransa'da üç gün gece ve gündüz suların kanlı aktığını ve ortalığı sekiz kanatlı ve keskin dişli çekirgelerin istila ettiğini yazmaktadır. Açık bir şekilde, kadın papa konusu afaroz nedenidir.

Bu fantastik öykülerin temeli nedir ? 1200 civarlarında Fransiskan ve Dominikan yardım merkezleri, kilisenin zayıflığı ve çürümüşlüğü üzerine kurulmuştur (Fransikanların kötü durumu Umberto Eco' nun aynı yılları yansıtan "Gülün Adı" romanında hatırlatılmaktadır). Fakat bu zamanda, Papa Innocent III, dindar otoriteyi yeniden sağlamak için gayret gösteriyordu ve rahiplerinin kendi yolundan ayrılmasına izin vermiyordu. Dominikan ve Fransiskan rahipleri bağımsızlarını kazanmak için skandal hikâyeler uyduruyorlardı. Efsanelerin ana esin kaynağı güçlü bir dinsel ailenin kadınından gelmektedir: anaerkil Theodara sonradan Papa John X (914- 928) olan kendi sevgilisinin papalık için hazırlıyordu, fakat John X Theodora' kızı Marozia tarafından hapse atılınca, babası daha önce papa olan Sergius III den olan oğlu, aradaki iki papaya cinayet teşebbüsü yapıldıktan sonra Papa John XI ismiyle papa olmuştur .Efsanenin bir diğer kaynağı, tövbekar St. Pelagia öncü hikâyelerinden türeyen erkek kılığında gezen kadın azizler şeklinde klasik Hıristiyan geleneğinden gelmektedir. Böyle hikâyelere örnek olarak, yaşantısı hakkında bazı bilgiler olan, bir otantik üçüncü yy. Roma şehidi olan St Eugania, uydurma azizeler olan Marina, Theodora, Margaret Reparata, Euphrosyne, Apollinara ve Anastasia Patricia verilebilir. Yaşamı çok iyi bilinen Azize Hildegund, gerçekten bir efsane yaşamış gibi görünmektedir: kadın olduğunun anlaşıldığı 1188 yılındaki ölümüne kadar bir manastırda erkek kılığında yaşamıştır. Tevrat, travestismi çok kötü olarak kabul ettiğinden, bu bir skandal durumu oluşturmaktadır ve bu sonradan giydiği erkek giysilerini çıkarmayı red ettiği için Joan of Arc' ın (Jan Dark) suçlanmasında kullanılmıştır.

Papa Jon efsanesinin ilk kaynağı ne olursa olsun, papalık içindeki karmaşa yüzyıllardır sürmektedir. Bir an, papalar otoritelerini değiştiren anti papalardan sakınmak amacıyla Avignon' a kaçmışlardır, bu dönem "Avignon Sürgünü" (1306- 1367) olarak bilinmektedir. 1571 civarında Martin Luther ve Protestan Reformu meydana gelmiş ve bir bütün olarak papalığa Protestanlar tarafından yazılan ve skandalları canlı tutmaya yönelik yeni bir biçim getirmiştir.

Papa Joan' ın gerçekten yaşadıağına dair kesin bir delil var mıdır ? Üç meraklı konu ağırlık kazanmaktadır. Bunlardan birincisi, Siena katedralinin ortasında legal tüm papaların büstü bulunmaktadır. Johannes VIII ün büstü 1600 yılına kadar Leo IV ile Benedict III ün arasında durmaktaydı, bu tarihte Papa Clement VIII onun kaldrırılmasını emretmiş ve yerine Papa Zachary' in ki hemen konmuştur. Bu bir saklama mıdır ?

İkinci, İtalya' da "La Sedia Gestatoria" denen ünlü porfiri koltuğun varlığıdır. Bu kırmızı mermer koltuk, şimdi Vatikan müzesindedir Bir değer benzeri koltuk, Napolyon tarafından çalınmış ve rivayete göre Louvre (Luvr) müzesine konmuştur. Bu koltukların oturak yerleri oyuktu ve her ikisinin de 1099 (Paschall II ve 1513 (Leo X) arasında papaların atanma töreninde kullanıldığı bilinmektedir. Gerçek Papa Joan skandalının doğrudan etkisi olarak papa seçimlerinde cinsiyet tayinlerinde kullanıldığı dedikodusu yaygındır. Genç papaz temsilcisi konuşarak, koltuğun altındaki oyuktan papa adayısının genital bölgesini eller ve beklediğini bulunca gür bir sesle "Testiculos habet et bene pendentes" (onun sarkık testisleri var) diye bağırır. Buna diğer tümü cevap verir: "Habe ova noster papa" (Babamız erkek). Sonra neşe içinde papa seçiminin vaftiz törenine geçilir.

Efsaneyi destekleyen bulguların üçüncü parçası, Papa alayının kendi evi olan Lateran Palace ile St.Peter arasında takip ettiği dolambaçlı yoldur. Bu yol hem Colesseumun hem de üçüncü yy. Mitraik tapınağının yerine yapılan güzel bir kilise olan St. Clement bazilicasını kapsar. Martin Polanuis tarafından yayılan Joan efsanesinin olduğu yıllarda resmi papalık ayinleri St. Clement ile Colesseum arasında doğrudan yolu Joan' ın doğurduğu yerden kaçınmak amacıyla dönerek başlarlardı. Dönüşün başladığı bu noktada caddede küçük bir kilise vardı ve resmi adı "Bakireler Şapeli" olmasına karşın, orada sonbaharda dolaşan yazarın farkettiği gibi popüler ismi "Kadın Papa Şapeli" dir.

Papa Joan hikayesi şüphesiz ki bir efsanedir. 9. yy da olan ve .beraberinde çağdaş hiç bir yazılı kayıt bulunmayan bu fantastik olay inanmak oldukça güçtür. Bu olasılık dışına rağmen, efsane söylenmeye devam etmekte ve günümüzde hala inanılmaktadır. Bu bayağı alayların ve kilisenin ciddi suçlamalarına yol açmaktadır: Bir kadın papa (tarih gerçeği söyler)/ yüksek alayda bir doğum oldu/ ve bir o... çocuğu doğdu/ o zamanlar Roma Babil o.... su diye isimlendiriliyordu.

Romantik hikaye ve drama dayanarak, hem trajedi hem de komedi bir feminist propaganda olarak kullanıldı ve "Pope Joan" ve "Tarot" gibi kağıt oyunlarındaki, baş rahibe kartı ilk defa 1400 lerde Bonifacio Bembo' daki Visconti- Sforza ailesi tarafından yapılan ünlü iskambil destesindeki Pope Joan ile idantifiye edilmişti.

*MP tarafından kısaltılmıştır.