Kemani Sarkis Efendi Suciyan’ın “Kimseye etmem şikayet, ağlarım ben halime” mısrasıyla başlayan ünlü şarkısını ilk olarak TRT için çekilen “Kartallar Yüksek Uçar” (1983) adlı dizide dinlemiş, çok etkilenmiştim.
Bütün nihavent şarkılar gibi hüzün dolu bu
şarkı, diziye damgasını vurmuş; yaşlı, genç diziyi izleyenlerin belleğine
kazınmıştı. Diziyle birlikte şarkının popülaritesinin artmasında hiç kuşkusuz
usta oyuncu Sadri Alışık’ın etkili terennümünün payı büyüktü.
Uzun suskunluk döneminin ardından
şarkının yeniden hatırlanışı, 1915’in, Türkiye’nin tartışma gündemine yoğunlukla oturduğu yıllara rastlar. Bu gelişme, şarkının
bestekârının Ermeni oluşunun ‘keşfedilmesiyle’ yeni bir boyut kazanır.
Son olarak Aras Yayınları’ndan
çıkan “Kemani Sarkis Efendi Suciyan-Hayatı ve Eserleri, Mart 2012” adlı
monografi, içerdiği tanıklıklarla şarkının yeniden hatırlanmasına ve tartışılmasına katkıda
bulunmuştur.
Tartışılan, hiç kuşkusuz şarkının hüzün dolu ezgisi değil, dört mısradan
oluşan güftesidir:
Kimseye etmem şikayet, ağlarım ben halime
Titrerim mücrim gibi baktıkça
istikbalime
Perde-i zulmet çekilmiş korkarım ikbalime
Titrerim mücrim gibi baktıkça
istikbalime
Kemani Sarkis Efendi’nin, bu dörtlükle dile
getirmeyi, dışa vurmayı amaçladığı içerik neydi? Şarkının 1915’le bir bağı var mıydı? 1915’ten önce mi yoksa sonra mı
bestelenmişti? Güftenin, 1915’ten sonra yazılması ihtimali neydi? Üslup ve
zaman kipleri bakımından 1915’i önceleyen bir dörtlük olabilir miydi?
Kemani Sarkis Efendi Suciyan’ın etnik
kökenini ‘keşfedenlerden’ biri de Murat Kapkıner’di. Bu ilk adım, yazar için
olağanüstü bir açılım olanağı sağlamıştı. Şarkının bestekârı mademki
Ermeni’ydi; güftede dile getirilen
canhıraş feryat da 1915’in dışa vuruşu olmalıydı. Dahası, güfte ve doğal olarak şarkı
kesinlikle 1915’ten önce yazılıp bestelenmişti. Bu da Sarkis Efendi’nin 1915’i
önceden öngördüğü anlamına geliyordu. Kapkıner’e göre Kemani Sarkis Efendi,
keramet sahibi bir ermişti(!)
Bu doğru muydu?
Şarkının güftesini tahlil eden Murat Kapkıner,
Taraf Gazetesi’nin 16 06 2009 tarihli nüshasındaki yazısının girişinde “Önce
usulden başlayalım” diyerek
yorumunu şöyle sürdürmekte:
“Bu şiir
bir aşk şiiri değil. İçinde Ayşe, Fatma olmadığı gibi, mevhum bir sevgili de
yok. Şiir, bir aşkı terennüm etmiyor. Öyleyse Sarkis Efendi’nin derdi neydi?
Bir melankolikti, ya da bir şizofren, vehimler içinde kıvranıp duruyordu. Muhayyel, var olmayan ufukta da görünmeyen
kimi korkuları, fobileri vardı. Her ne kadar 36 yaşında ailesiyle birlikte
Paris’e kapağı atmayı başarabilmiş ve Paris’i seven biri gibi görünse de, 58 yaşında hakkında hiçbir psikiyatrik
rivayet olmadan ailesi içinde ölmeyi başarabilmiş olsa da bu
olasılıklar gördüğünüz gibi pek rasyonel görünmüyor”+
Kapkıner, tam da bu noktada rasyonel bulmadığı için tahlil
dışı bıraktığı olasılıkları terk etmeyip
derinleştirebilseydi, başka bir deyişle
bestekârın ruh dünyasına odaklansaydı şarkının güftesini anlamlandırmada sağa
sola savrulmazdı. Kısacası, Kapkıner, doğru tahlilin eşiğinden
dönmüş, Kemani Sarkis Efendi’nin
ruh derinliğiyle temayüz eden güftesini katletmiştir. İlkel ve yanlış bir
anlamlandırma çabasına yönelerek, elde ettiği tahlil kırıntılarıyla yetinmeyi
yeğlemiştir.
Kapkıner’in temel hatası, kendine kılavuz olarak baş aşağı
duran bir yöntemi seçişinden kaynaklanmış, güftenin içeriğine nesnel değil
öznel bir duruş sergilemiş, bu da güftede anlam kaymasına neden olmuştur.
Kendine önce bir şablon çizmiş, sonra da
güftenin her mısrasını şablondaki ilgili mısraya dayandırarak anlamlandırmaya
çalışmış.
Böyle olunca da tahlili yapılan güfte,
Kemani Sarkis Efendi’nin değil, Kapkıner’in kendi güftesi olmuştur. İşte size mısra mısra bir şiir tahlili
örneği: (Güfte, kimi kaynaklarda dörderden
sekiz bazılarında ise dört
mısradan oluşmaktadır. Kapkıner, iki
dörtlüğü, yani sekiz mısralı olanını seçmiş.)
İlk
mısra: Kimseye etmem şikayet.
Yorum: “Şikayet etmeye yeltensem de şikayet
edecek hiçbir merci bulunmadığı için kimseye etmem şikayet”
Yazar daha ilk mısranın tahlilinde güftenin çok uzağına
savruluyor, Kemani Sarkis Efendi’nin
söylemediklerini ona söyletiyor .
Kapkıner dur durak tanımıyor, aynı mısranın yorumunu adeta bir kâhin
misali şöyle sürdürüyor:
“Her yerde, Anadolu’nun handiyse her merkezinde ırkdaşım,
dindaşım mimleniyor, kötü kötü bakıyorlar artık.”
Yazar,
şarkının 1915’ten önce bestelendiğine karar vermiş bi’kez. Bu da ona her
mısranın içeriğini değiştirme, başka başka anlamlarla donatma özgürlüğü
veriyor. Güfteyi, çizilmiş şablona göre yeniden anlamlandırma çabası, diğer
mısralarda da sürüyor.
İkinci mısra:
Ağlarım ben halime.
Yorum: Kapkıner, bu mısranın yorumunda heyecan dozunu arttırarak,
okuru dramatik bir atmosfere doğru sürüklemekte, bunun için de olacak olanları
(aslında olmuş olanları) büyük bir doğrulukla dile getirmektedir. İşte ikinci
mısranın yüklendiği kehanet içeriği:
“Bu gelişmeler böyle devam ederse istikbalim
(geleceğim) çok kötü. Kötü şeyler olacak.”
Üçüncü ve dördüncü mısra:
Titrerim mücrim gibi / Baktıkça istikbalime
Yorum: Kapkıner
güftenin aynı zamanda nakarat
kısmı olan
üçüncü ve dördüncü mısraları
yorumlamaktan tümüyle vazgeçiyor,
yine tarihe dönüyor, olmuş olanları, Kemani Sarkis Efendi’nin öngördüğü
olacaklar hanesine yazıyor. Amacı, bir sanatçı olan Sarkis Efendi’yi keramet
sahibi bir insan, kendisini de kerameti kendinden menkul bir eleştirmen
yapmaktır.
Yazarımız kelimelerin gerçek hallerini hiç dikkate almıyor.
Örneğin, sanatçının neden kendi haline ağladığını, neden kendini bir suçlu gibi
gördüğünü sorgulamıyor. Bunun yerine kolayını seçiyor, yorumunu kafasındaki
şablona göre uyarlıyor.
“Ben bu işleri bilirim. Söylediklerim keramet
değil, firasettir. Böyle giderse
bizimkileri kesecekler, bizden birkaç kavat neden olsa da.”
Kapkıner yazısının başlığında keramet kelimesini
kullanırken, metnin içinde firaset kelimesini kullanmış. Firaset, derhal
anlama, çabuk seziş, zihin uyanıklığı demektir.
1915’i sezse sezse, bir gün öncesine kadar Talat Paşa’yla tavla oynayan
Kirkor Zohrab ve İttihat Terakki’yle ittifak kuracak denli
içli dışlı olan Taşnaklar sezerdi.
Genellikle aşk ve doğa temalı besteler üreten Kemani Sarkis Efendi’nin
firaseti olsa olsa müzik alanıyla
sınırlı bir firasettir.
Beşinci ve altıncı mısralar: Perde-i zulmet
çekilmiş / Korkarım ikbalime
Kapkıner, son olarak güftenin beş ve altıncı mısralarını
yorumlamış, ve artık bilinen yaklaşımıyla
bir kez daha Sarkis Efendi’nin güftesine katkıda bulunmuştur. Bunu
yaparken, güftedeki görkemli metaforun (perde-i zulmet=karanlık perde) ayırdına
varamamıştır.
Kapkıner, yazısının son bölümünde Kemani Sarkis Efendi’nin
bu güfteyi ve besteyi kesinlikle 1915’ten önce ürettiğinin bir kez daha
altını
çizmektedir. Bestenin yapılış tarihini araştırdığını ama araştırmaların
sonuçsuz kaldığını, hiçbir belge bulunamadığını
belirtmiştir.
Kapkıner, çaresiz kalınca bestenin tarihini tersten
sorgulamayı deniyor, eserin 1915’ten sonra yapıldığını varsayarak muhakemesini
şöyle sürdürüyor:
” O zaman güftenin ‘di’li ya da ‘miş’li geçmiş
zaman sığası (kipi) ile olması gerekirdi.”
Kapkıner, atasözlerinin aynı zamanda birer metafor
olduğunu hatırlasa, dilbilgisi ile ilgili bir
varsayımı kullanmazdı.
Evet, “Dilin kemiği yoktur!”
Kemani Sarkis Efendi’nin kardeşinin torunu olan
Talin Suciyan, babası Hamparsum Suciyan’ın tanıklığından yola çıkarak
sanatçının monografisinin eksik kalan kısımlarını tamamlamıştır.
Talin, özellikle Sarkis
Efendi’nin doğup büyüdüğü,
sanatçı duyarlılığını edindiği, bu duyarlılıkla besteler yaptığı memleketini
terk edişindeki trajedinin altını çizmektedir:
“Kemani Sarkis’in 1921’de sevilen ve ünlü
bir sanatçıyken
buraları terk etmiş olmasının, ağır bir korku ve tehdit atmosferiyle ilgili olduğunu tahmin etmek için dahi olmak
gerekmez. En meşhur bestelerinden birinin güftesinin, ‘Titrerim mücrim gibi
baktıkça istikbalime’ dizesini içermesi,
bir tesadüfse dahi manidardır.”
Talin’e göre , ünlü bestesini bestelerken Kemani
Sarkis Efendi’nin esin kaynağı, ağır korku ve tehdit atmosferiydi. Bu atmosfer
aynı zamanda onun memleketi terk edişinin dinamiğiydi.
Ne var ki, sanatçıyı derinden etkileyen bu korku ve tehdit ortamı
dışsal bir gerçekliği ima etmektedir. Sanki Kemani Sarkis Efendi ünlü şarkısını
korktuğu için bestelemiştir!
“Titrerim
mücrim gibi baktıkça
istikbalime” mısrası ne yaradılış sürecinde ne de daha sonra tesadüfi oldu!
Bu şarkı her dönem ‘manidar’ kaldı !
Kemani Sarkis Efendi’nin ve ünlü şarkısının her
dönem ‘manidar’ kalışına dair tespit
bu ölümsüz bestenin içeriğinin anlaşılmasında önemli bir açılım
sağlar. Bunun için Kemani Sarkis Efendi Suciyan kuşağına yakından bakmak, bu
kuşağı saran korku ve tehdit yüklü tedirginliği hissetmeye çalışmak gerek.
Kemani Sarkis Efendi’nin de içinde yer aldığı 1850 ve
sonra doğan bestekârlar kuşağının 1915 yılındaki yaş profili, söz konusu sanatçıların
psikolojilerinin betimlenmesinde kilit rol oynar.
İşte, 1850
doğumlu bestekârlar kuşağının 1915’deki yaşları:
Hapet (Afet) Mısırlıyan (65), Arşak Çömlekçiyan (Udi) (35), Artaki
Candan (Kanuni) (30), Bimen Şen (42), Karnik Garmiryan (43), Kirkor
Çulhayan (47), Levon Hanciyan (58), Nubar Efendi (Kanuni) (20), Osep Ebeyan
(42), Sahak Hocasar (Kanuni, Udi) (26), Sarkis Efendi Suciyan (Kemani) (30),
Onnik Efendi (Lavtacı) (43), Boğos Hamamcıyan (Asdikzade) (43), Kirkor
Berberyan (Udi) (31), Harutyun Sinanyan (43), Soğomonyon Gomidas (Vartabet)
(46),
Edgar Manas (40)
1915 yaş profilinde yer alan bestekârların (Gomidas hariç)
hiçbiri 1915’te alınıp götürülmedi, sürgün edilmedi, hunharca katledilmedi!
İttihat
Terakki’nin Gomidas’ı sürgüne göndermesinin nedeni onun çok yönlü, özgün bir kültürel kimliğe
sahip oluşundandı. Vartabet sadece Ermeni entelektüellerini değil Türk
entelektüellerini de derinden etkilemiş bir din adamı, bir müzikologdu. Bir
Bektaşi deyişiyle İttihat Terakki için Gomidas, “Bir başka hesaptı!”
İstanbul
Ermenilerinin tarihi ve kültürü hakkında önemli eserleri bulunan araştırmacı ve
salnameci Teotik (Teotoros Lapçinciyan), Amenun Daretsuytsı (Harkesin
Salnamesi) eserinde
çok önemli bir tarihsel tanıklıkta bulunarak 24 Nisan mağdurlarının tam bir
listesini ve listede yer alan kişilerin monografilerini derlemiştir.++++
Teotik’in, mesleklerine göre
– siyasetçi, sanayici, çiftçi, din adamı, gazeteci, öğretmen, edebiyatçı, şair vs - derlediği
isimler arasında bestekârların bulunmayışı İttihat Terakki’nin izlediği gizemli
politikalardan biri olsa gerek !?
Osmanlı ve Ermeni duyarlılığını sentezleyerek özgün bir
duyarlılığın yaratıcısı olan bu bestekârların sürgüne gönderilerek , yok edilecek
denli tehlikeli bulunmadıkları bir gerçek (!)
Bir an için empati yaparak
kendinizi söz konusu bestekârlardan
birinin , örneğin Kemani Sarkis Efendi’nin
yerine koyun.
Bir sabah uyanıyor ve öğreniyorsunuz ki çeşitli mesleklerden çok
sayıda Ermeni aydını – ki çoğu arkadaşınız-
tutuklanmış, Anadolu’nun içlerine sürgüne gönderilmiş.
Meraklanır ve dehşetli tedirgin olursunuz. Uzun sürmez,
memleketin dört bir köşesinden
katliam ve işkence haberleri
gelir. Gidenler geri dönmez. Geri
dönenlerin anlattıkları ise dehşet doludur.
Korku dağları bekler. Kapınızın çalınabileceği olasılığını düşünür,
ürperirsiniz. Dostlarınızla ilişkilerinizi koparır, içe kapanırsınız. Yalnızlaşırsınız.
Arşeniz kemanınızdan ayrı düşer, sizin gibi
kemanınız da sessizleşir.
Tehcirden kurtulup da geriye dönmeyi
becerebilen sakıncalı
dostlardan uzak durmaya özen gösterir,
onlara yardım elini uzatmazsınız.
Adınızın öldürülecekler listesinde olmayışına
sevinirsiniz ama listede yer alan
dostlarınızı hatırlayınca da bu sevinciniz
uzun sürmez, utanırsınız.
Ezilirsiniz.
Ağlarsınız, içe akar gözyaşlarınız, gözpınarlarınız
kurur. Tıpkı, suyu kurumuş nehir yatağı gibi… Çoraklaşırsınız!
Yıllar yılları izler, korku ve tedirginliğiniz görece
dağılır. Dostlarınızla yeniden insani ilişkiler geliştirmeye çalışırsınız.
Korkuyla biçimlenen benliğiniz, korkusuzluğa yönelir.
Kimliğiniz, ‘olmak’ la ‘olmamak’ arasında salınır durur.
Vicdan devreye girer, muhasebe başlar.
Özeleştiri acıları dindirmeye yetmez.
Yaratıcı ruh kıpırdamaya başlar. Önce beklenen ezginin notaları belirir,
ardından güfte şekillenir.
Kemani Sarkis Efendi, bu ölümsüz bestesiyle
Sisyphos gibi sonsuza dek acı çekmeye mahkumdur artık. Onun ruh durumu
Dostoyevski’nin ‘suç’la ‘ceza’ arasında salınan kahramanlarının ruh durumunu
andırır.
Bir
‘nihavent hüzün’ olan bu şarkının gerçek anlamıyla bir iç
muhasebe, bir içe yolculuk olduğunu düşünerek güfteyi bir de bu gözle okumaya
çalışalım:
Titrerim mücrim gibi…
--------------------------------------------------
+ Kapkıner’in, Sarkis Efendi’nin kırılma noktalarındaki
yaşları hatalı.ransaya göç ediş yılı 1921 (36 yaşında),ölüm tarihi 1943’tür (58
yaşında)




