29 Ocak 2017 Pazar






ANTEP MUTFAĞI ÜZERİNE BİR POLİTİK SOHBET
Metin yeğin – Gazete Duvar

Antep mutfağı üzerine politik sohbeti aşçı, fırıncı, yemek kültürü uzmanı, yayıncı ve Çiya sofrasının ustası Musa Dağdeviren ile gerçekleştirdik. 


cht; “Sezar Galyalıları yendi de tek başına mı yendi? Yanında bir aşçı olsun yok muydu” der. Biz sokakları anlatırken bu sefer böyle yaptık. Bir aşçı ile tarihi konuşarak…
Antep mutfağı üzerine politik sohbeti aşçı, fırıncı, yemek kültürü uzmanı, yayıncı ve arkadaşım Çiya sofrasının ustası Musa Dağdeviren ile konuştuk…

Ben yemek muhabbetinin çok politik bir şey olduğunu düşünüyorum. Hep konuşurken arkadaşlara aya mı gitmek mi daha önemli uzay aracı filan yapmak mı yoksa bütün yoksulların karınlarının doyurmasını sağlayan makarnayı mı bulmak mı? Diye sorarım. Milyonlarca yoksulun temel yiyeceği makarna bence çok daha önemli uzay aracından. Sizce nasıl? Yemek yapmak politik bir şey mi?

Yemeği normal yaşamdan ayıramayız. Yemek yoksa yaşam yoktur. Yani barınmadan tut da gündelik yaşantımızda bizi hayatta tutan protein, vitamine kadar her şeyi kapsayan bir kaynak yemek. Oksijen gibi bir şey. Sadece insan için değil bütün canlılar için geçerli bu. Ağaç da bir şey yiyor. Sudaki canlı da bitki de yaşamıyor. Biraz önce anlattığın gibi makarnanın etkisi, makarna da olmasa uzaya çıkmak da mümkün olmazdı. Bunun bir uzantısı bu. Önemli filozoflar olmazdı, Einstein olmazdı herhalde.


Peki yemek yemekle karın doyurmak arasında bir fark var mı sence? Farklı şeyler mi bunlar?
Bu, bütün insanlığın evrimi ile birlikte gelişen bir şey. Bence insanlık önce kendisinin ihtiyacı olan proteinleri, karbonhidratları, yeşili, otu böceği, bütün çevresinden topladıklarıyla yaşayabilmek için bir şeyler yiyor. İlkel toplumdan çiftçiliğe geçmesiyle bir üretim oluşturuyor ondan kapitalizme geçince pazar için üretiyor yani bir zincirleme bu. Damağın evrimi bambaşka bir şey. Elbette ki karın doyurmakla damak zevki arasında belirgin bir çizgi var. Bunu ekonomik ve kültürel faktörlerin etkilediğini yadsıyamayız.

Bazen beni korkutan şey de yemek yapmak sanattır denmesi aynı zamanda bu insandan kopmuş, burjuvazinin yaptığı bir şeyi çağrıştırıyor gibi geliyor bana.

Bu bazen başka bir anlamın yerini alıyor. Mesela köylünün her gün yaptığı herhangi bir şey; dibek taşıyla buğdayı döverken, bir bakıyorsun bu obje bir antikacıda satışa sunulmuş. Aslında hangi mahallede, hangi mekânda ne aradığınıza bağlı. Şimdi köyden gelen vatandaşın bir pastacının önüne geldiğini düşünün. Pastada un var yani buğday, şeker, yağ var. Köylü aslında bütün bunları üreten birisi. Buğdayı var, şeker pancarını üretiyor, yumurtası var ama pastayı tanımıyor. Bu yabancılaşmanın ta kendisi. Kendi ürettiği bir şeyi vitrinde anlamıyor bile. Yani onun emekleri olmasa o hâle gelmezdi. Bir tek onun yapımını bilmiyor ama bundaki kendi payını da bilmiyor. Sanat anlamında konuşursak bunu şöyle tanımlayabiliriz: Ressamlar göze, şairler ruha hitap eder. Aşçılar da midemize ve ruhumuza hitap eden bir sanat dalı olarak girebilir. (Gülüyor)

Geçen hafta Independent’ta bir yazı vardı. 2-3 gün önce Nusret et lokantasının sahibinin havalı bir şekilde tuzu böyle havalı bir atması ‘sanat’ gibi satmak gibi bir şey var. Çiya’da sizin yaptığınız böyle bir şey değil,öyle değil mi?

Biz geleneksel yemekleri çarşıya indirdik. Burada özüne çok fazla müdahale etmeden, bazı küçük değişimler yaptık. Mesela, birinin çok acı olması gerekiyor. Acısını kısmak gibi, yağını kısmak gibi, ekşisini kısmak gibi… Yoksa teknik olarak da bir değişiklik yapmıyoruz. Dünyada artık yeme içme dalında bir ‘pazar’ var artık.

.
Kapitalizm kendine entegre etti öyle değil mi?
Evet kapitalizm bir pazar yarattı aslında. Söylediğiniz kasap dünyada yeniden bir şey keşfetmiş değil. Batıda var olan -ki batı bunlardan çoktan vazgeçti- yöntemleri uyguluyor. Halbuki Harward üniversitesi Halk Sağlığı Bölümünün son yıllarda yaptığı araştırmalar en sağlıklı beslenme biçiminin Akdeniz ve Orta Doğu’daki olduğunu belirlemiştir. Küresel beslenme alışkanlıklarının yaygınlaşması bence sadece kapitalist ekonomik sistemin bir pazarlama taktiğidir. Oldukça profesyonel ve etkilidir. Çünkü ülkelerin pazarlarına girerken onların sosyal yaşam kültürlerini değiştirerek bunu yapıyorlar. Dünyada başarılı olmadıkları herhangi bir toplum yok gibi. Hatta kendi ülkemizden bazı örnekler verirsek; mesela Porcini mantarını ele alırsak, ülkemizde Porcini mantarı değişik bölgelerde değişik adlarla biliniyor ve tüketiliyor. Marmara bölgesinde diyebilirim ki özellikle eylül ayında yüzlerce ton çıkar ama bunu adını Porcini diye ararsanız bulamazsınız ya da köylülere Latincesini sorsanız bolet boletos derseniz, bulamazsınız. Ama bu mantarı İtalya’daki gibi porcini mantarı olarak kendi ülkemizde pazarladığımızda insanlarda farklı bir tüketim algısı yaratılıyor. Ülkemizde porcini mantarına değişik bölgelerde ayı mantarı, kıkırdak mantarı vs. isimler verilir. Bu isimlerle bunu menülere soktuğunuz zaman 100 ya da 150 liraya satamazsınız. Fakat isim yabancılaşınca fiyat da yükseliyor. Anlayacağınız bir pazarlama taktiği. Kendi ülkemizde maalesef çoğu tükettiğimiz gıdaların adları bilinmiyor ve yurt dışından gelen isimlerle pazarlanıyor. Mesela, bonfilenin Türkçesi nedir?
Kasaplara sorun, veterinerlere sorun… Hiçbiri bonfilenin Türkçe adını bilemez. Peki Türkçede sahiden bonfilenin adı yok mu? Bu gerçekten çok acı bir şey. Neden sen lugatını yapamadığın için başkasını alıp kullanıyorsun. Doğrama tekniğinde bile ‘jülyen’ doğramadan söz ediyorsun. (eliyle doğrar gibi yapıyordu.) Bunların adı yok mu? Var. Eminim halk arasında bunlar için yerel isimler vardır ve kendi kültürümüze daha yakındır. Benim ricam, kültürümüze sahip çıkarken bunun kompleksini yaşamayalım… Türkiye’de daha da mizahi bir şey. Bunlar toplanıyor zaten 3-5 liraya 10 liraya en fazla 15 liraya geçmez. Bunlar büyük mantar tüccarları tarafından toplanıp dışarı çıkartılıyor ve sonra dışarıdan yeniden bu sefer Porchini mantarı olarak içeri sokuluyor. Bulgaristan’dan giriş çıkış yapılıp, paketlenip büyük otellerin menüsüne giriyor. Ayı mantarı olarak değil tabii.

Hakiki yerli ‘Ayı mantarı’ yani.
Bir arkadaşım söylerdi mesela patlıcanın buraya gelişi kaç yıl? Güney Amerika’nın keşfinden! Talanından sonra gelen bir şey değil mi? Buna rağmen Antep’te bu kadar çok patlıcan yemeği var.
Yok Patlıcan Asya Latin Amerika değil.

Öyle mi, Asya mı? Daha iyi biliyorsundur…
Daha çok Hindistan ve Çindir ve İngiliz kanalıyla süs bitkisi olarak geldiği söylenir. Bizde 15-16. yüzyıldan itibaren görünür. Bizde daha çok tahıla dayalı bir yemek kültürü var. Biz bu anlamda zenginiz. Bamya var Afrika’dan gelmiş, kavun karpuz yine Afrika dan, patates, biber domates, kabak Amerika’dan gelmiş ama bizde daha çok tahıla dayalı bir kültür var. Arpa gibi buğday gibi nohut gibi mercimek vesaire, bununla birlikte madımak gibi, kender gibi yer elması gibi bitkiler var yani çok büyük bir şeyimiz yok…


Zenginlik yok mu?
Zenginlik yok, daha çok tahıla dayalı bir zenginlik. İnsanlığın keşifleriyle çoğalıyor Mesela çiğ köfte için anlatırlar ya,Nemrut iktidarı İbrahim peygamber nedeniyle bütün odunları toplamış, ateşi yasaklamış ama halk da mağaralarda yaşıyormuş, bunun üzerine bir adam ceylanı vurur getirir, hanım da bunu taşla döverek, salça koyarak icat eder. Bu böyle değil. Domates biber buraya 19. yüzyılda geliyor. Patlıcan gelirsen o çok daha eski, biz de patlıcan çok kullanılıyor. Patlıcanın Asya kökenli olmasına rağmen, en eski şeylerden biridir. Patlıcana ilişkin o kadar çok şey mesela sözler var ki mesela patlıcan delileri, patlıcan mevsimi gibi…

Acı patlıcanı kırağı çalmaz gibi…
Evet, evet. Baktığınızda Ege, Akdeniz ve Güney’de patlıcan yok. Kuzeye geçtiğinizde bunu göremezsiniz, patlıcanı sevmezler. Patatesi seviyor, mısırı seviyor darıyı seviyor hamur işlerini seviyor ama niye acaba patlıcanı pek sevmezler. Bu özellikle Akdeniz havzasında ve yukarı Mezopotamya’da çok sevilir çünkü buralar sıcağın olduğu yerler, bu yüzden soğuk bir sebzeye ihtiyaç vardır. Patatesi gerçekten soğuk yiyemezsiniz. Patates sıcaklık isteyen bir şey, patlıcan ise kızarmış bile olsa soğuk güzel olur. Bu bence toplumların beslenme karakterini oluşturması ile ilgili bir şey. Patlıcan buralarda çok fazla bu karakterinin yansıtıyor domatesle birlikte. Diğer tarafta ise tamamen değişik.Mesela bir Karslı, Ağrılı, Vanlı patlıcanı çok sevmez, patatesi seviyor, lahanayı seviyor, kendi yabani otlarını kullanıyor onlarda yaptığı şeyi kuru etlerini seviyor hamur etlerini seviyor ama diğerlerine uzaktır. Bugün bile böyledir, pek yaygın değildir.


                                   Musa Dağdeviren
Yani yemek açısından merkezi bir yönetim yok! Bölünmüş bir ülke!
Aslında şöyle bir şey var, coğrafya yemek ve beslenme kültüründe toplumların karakterini oluşturuyor zaten.Yani Kafkas ya da Kuzey kökenli birisinin patates yemesinin nedeni soğuk bir yerde yaşaması ve sıcak bir şeye ihtiyacı olması Yanlış da değil hamur yemesi, patates yemesi, tuzlu kavurma yemesi ona güç veriyor. Sütten, kaymaktan beslenmesi başka bir şey. Çünkü o doğa senden bunu istiyor. Mesela şöyle bir atasözünü çevirerek; bana arkadaşını söyle sana kim olduğunu söyleyeyim, bana bölgeni söyle sana yediklerini söyleyeyim diyebiliriz.

Daha önce söylüyordun zaten güney sakatatın sabah yenmesinin nedeni bunun daha çabuk bozulabilir olmasından erken yenmesi değil mi?
Tabii tabii mekânlarda önemli. Henüz tarım toplumu ülkesiyiz ama 80 öncesinde daha yaygındı bu. Kasaplarda ya da mezbahalarda et günlük kesiliyor ve günlük tüketiliyor yani bekletilmiyor ürün taze taze tüketiliyordu. Yani böyle örnek olarak Antep’te 80’den öncesine kadar saat beşten sonra et arasan bulamazdın. Çünkü günlük geliyordu. Bu yüzden ilk tüketilecek olan sakat at. Kelleciler geliyor kelle alıyor. Ciğer yapanlar ciğer dalak böbrek yürek gibi şeyler yapıyor bunlar sabah erken çünkü çiftçiliğine giden, camiden çıkanlar. Eşeğine biniyor, katırına biniyor neyse at arabasına biniyor, öyle çok yaygın araba yok zaten. Bu anlamda fırınlarda çok erken. Ciğer kebapçılarda çok erken açar. Normal kebapçılar değil ama normal kebapçılar dediğim et kebapçıları öğlen için hazırlık yaparlar. Yani normal kültürde bahsederler çok bilmişler anlatır; biz katmer yeriz efendime söyleyeyim beyran içeriz, kelle içeriz, baklava yeriz, ciğer yeriz filan böyle bir şey kesinlikle söz konusu değildir. Normalinde o gün ciğer yersiniz başka bir şey yemezsiniz hadi bir de bunun üzerine beyran götüreyim,onun üstüne de baklava, katmer vs yiyeyim… Böyle bir şey yok. Mesela kelle paça, nohut dürümü ve ciğeri sabah 9’dan sonra bulamazsınız. Bundan sonra öğlen kebapçılar başlar. Öğlenden sonra ancak meyhaneciler ve nöbetçi lokantalar var. Bu kadar başka bir şey yok ya


.
Peki bu bugünlerde daha da hızlı mı değişiyor? Bir de yoğun bir Arap göçü var. Eskiden de vardı ama oldukça yoğun bugünlerde.
Tabii ki Arap göçü özellikle İstanbul’da yeni yemek kültürü başlattı. Özellikle Avrupa yakasında Aksaray’da Suriye’den göç edenlerin açtıkları tatlı dükkanları ve restoranlar buna hizmet ediyor.

UNESCO’nun Antep mutfağını koruma altına almasına ne diyorsunuz?
Tabii ki bu gelişmeyi önemli buluyorum. Fakat bu süreç başladığında garip bir şekilde koruyayım derken yok etme anlayışı yerleşiyor ve yaşatmaktan ziyade müzeye dönüştürme hâli gerçekleşiyor. Bu çelişkiyi anlayamıyorum. Safranbolu’da olduğu gibi, UNESCO Safranbolu evlerini korumaya alırken oraları yaşayan birer mekan olmaktan çıkarıp birer müze ev hâline dönüştürdü. Objeye dönüştüğü anda her şey biter. Antep’in şöyle bir avantajı var; çarşısı, pazarı ve yerel insanlarıyla yaşayan bir kültür var.Çünkü Antep insanı kendi yeme içme kültürüne çok bağlı. Zannediyorum bu direnç kırılamayacak ve istense de müze hâline gelemeyecek. Ama son yıllarda Antep’te değişimine üzüldüğüm bir mekan var. Bu da Tahmiz Kahvesi. Orijinal mimarisi ve müşterileriyle Antep kahve kültürünün maskoto gibiydi. Fakat turistik bir endişeyle gerek mimarisi gerekse müşterisi ve menüsü değiştirildi. Şimdi tamamen turistlerin hizmetinde ve yerellikten tamamen uzaklaştı. Eğer Antep’e gelen bir turist Antepli gibi kebabını yiyemezse, baharatını alamazsa, baklavasını alamazsa, bunlar tamamen turizmin tüketim metaları haline gelirse orada artık Antep kültüründen söz edilemez. O kent ölmüş demektir. Çünkü turist zaten oraya kapitalist üretim kültürünün olmadığı ve oranın yerel insanını ve ürünlerini, orijinal yaşam tarzını görmek ve deneyimlemek için geliyor.

Mesela kapitalizmden önce bir toplumun yemeğine bakarak orada hangi toplum vardı bunu anlayabilir miyiz sence?
Bunu en çok hissetiğim, yerlerden, senin de iyi bildiğin Portekiz’de fado barlarına, bakıyorsun, çarşılarına, pastanelerine, mezarlıklarına bakıyorsun kültür yaşıyor. Yani orada kültürümüzü yaşatalım diye bir şey yok çünkü yaşıyor zaten.Bu sağlıklı bir gelişim. Bunu pazarlıyor da bu Fado’da var, bu pastahanede var benim ürünüm var ama bu mezarlıkta da yaşıyor. Yani mezar kültüründe de var. Yaşıyor çünkü. Bizde sorun şu; Biz ne kapitalistiz ne feodaliz. Ne olduğumuz belli değil aslında biz de her şey karışık. Bir bakıyorsun Teokrasiden söz edilebilir, bir bakıyorsun feodal imparatorluk hakim.Bir bakıyorsun bilgisayar teknolojisine hakimsin ama bizde ürettiğin hiç bir şey yok. Bunun adına ulusal sermaye mi dersin ulusal üretim biçimi mi dersin? Hani ne dersen de böyle bir şey var. Bu yüzden biz üretmeyen, edilgen bir toplum ortaya çıkıyor. Her şeyden şikayetçi sadece seyreden hiç bir şey yapmayan bir toplumuz. Yani hiç toprağın olmadığı bir yerde bile üretilen yeşillikler var ve daha vitrin hale getirip yetiştirdiklerini, hatta marka haline getiriyorlar çünkü daha düzgün yapıyorlar. Biz de çok daha fazla olanak olmasına rağmen model olarak şu bizim insanlığa kazandırdığımız bir çay bardağı diyeceğimiz yok yani.

Yani yüzyıl sonra bizim yemeklerimize baksak bu sistemden bir şey çıkmaz mı diyorsun, bugün yaşadıklarımızdan bir yemek çıkmaz mı?
Tabii ki çıkar, hem de çok fazlasıyla. Bütün mesele kendi toplumumuzun beslenme kültürümüzü ve coğrafyamızı iyi tanıması ve kendi yemek literatürünü oluşturması. Fazlaca Batıya ya da Amerika’ya özenti bir kültüre fırsat vermemesi. Yani külbastının ne olduğunu bilmeden bonfile, antrikot gibi yabancı yemek adlarını kullanmak konusunda kolaya kaçmaları işi imkansızlaştırıyor.
Bunu bilmeyerek bu topraklardaki kültürü aşağılayan bir bakış bence yabancılaşmanın ve yok olmanın bir işareti. Mesela klasik bakkallarımız da aynı anlayışla yok oldu. Yani demiyorum ki sanayileşme, büyük devler girmesin filan çünkü giriyor zaten bu bizim elimizde değil. Yani hani yerel gazozlarımızın yok olduğu ama bunu sorguladığımız zaman gazoz da bizim değil ama biz bizleştirmişiz, eskiden 250-300 tane gazoz firmasından şu anda kaç tane kaldı? Bu yüzden bence bizim yok olmamızın nedeni başkalarını sevmek başkalarının yaşam tarzını sevmek ve başkalarının yaşam tarzı içinde kimlik bulmak ve kendi coğrafyasında kimliği ret etmek. Bu da aslında bakış açımızın bence bu konuda kendi gerçekliğini gösteriyor. Her şeye yabancılaşmışsın aslında. Tarihini bilmiyorsun. Mesela kimlik olarak Osmanlıyım diyen adam belki kronolojik olarak devlet adamların 5 tanesini sayamıyor.


Saysa da bu mu Osmanlı…
Aynı zamanda cumhuriyetçiyim diyenler 3 nesli sayamıyor. Yani böyle bir anlayış var. Şimdi senin coğrafyanla ilgili kafa yormuş düşünürler var. Kimse bunları bilmiyor.Temel sorun aslında yani steak yiyorsan üst kimliksin farklısın külbastı yiyorsan bir şey değilsin. Aynı ayı mantarı ile Portochini gibi.

Kapitalizmde genel bir standartlaşma var. Tatların yok olması imha olması biz de eskinin imha edilmesi vahşice de ama kapitalizmde var esas standartlaşma var.
Kapitalizm, sağlam kapitalizm de diyelim, onlar kendi değerlerine sahip çıkıyor. Fransa, İngiltere kendi değerlerine sahip çıkıyor.

Şimdi tam şunu söyleyecektim kapitalizm yabancılaşmaya karşı en çok direnen şey henüz mutfaklarda yemek yapmamızı yasaklamadıkları için bu yabancılaşmaya karşı en çok direnen şey yemek böyle bir kültür var değil mi?
Yemekler öyle ya da böyle yok olmaz. Değişkendir. Domates yoksa başka bir şey var. Şöyle bir durum var. Bizim eğer bıçaklarımız hakkında bilgimiz yoksa, kaşıklarımız hakkında bir bilgimiz yoksa, kazan, bakır tencere hakkında bilgimiz yoksa coğrafyamızda ki toplumlarımız hakkında bilgimiz yok beslenme kültürümüz hakkında o bilgimiz yoksa bunlar yok olur. Ama bu durumda değer yaratanların mesela Mısır’daki piramitteki bir kabartmayı alıp oradaki bir tavayı alıp, mesela Fransızlar oradan yola çıkarak insanlara bir tava oluşturabiliyor. Ama sen kendi ayaklarının dibindeki kazılara bakmıyorsan mesela Hitit kazı başkanın bilim insanının onların birikiminden yararlanmayarak birisi hah işte Hitit yemekleri, Urartu yemekleri popüler kültür kitapları çıkartıp hiçbir temeli olmaksızın marka oluyorken diğer bütün çalışmalar hiçe sayılıyor.

Bu marka olmak da tehlikeli değil mi?
Tabii ki kapitalist bir söylem zaten.

Yani senin dediğin gibi. Antep halk pazardan alamıyorsa müzeye markaya dönüşüyor.
Mesela, Konya yemekleri, biri Selçuklu yemekleri diye pazarlıyor. Sonra çift kartallı sonra Bektaşi yemekleri, Mevlana yemekleri..

Isıtıp ısıtıp sofraya koyuyorlar.
Evet sonra Mevlevi yemekleri mesela böyle bir şeyler çıkarıyor pazardan buluyor. Havadan bir marka pazarı bu. Hiçbir özelliği olmayan. İngilizlerin bir sözü var; iyi bir öykü biliyorsanız gerçeğin önüne geçmesini engelleyin. Ama maalesef bizde engellenemiyor. İngilizlerin mesela, İstanbul bir merkezdir kültürel olarak bir merkezdir ama İstanbul’un mahalleri hakkında araştırmalara ancak Cumhuriyetin ilk döneminde ya da Tanzimat döneminde rastlıyoruz. Böyle bir merkezde bile mahallerde kimlerin yaşadığına nasıl bir kültürün yaşadığı an dair bir araştırma yok. Üretim şeklinin, tüketim biçiminin esnaf kayıtlarının şunun bunun bu anlamda envanteri henüz yok. Ne kapkacak envanteri ne gıda envanteri çıkartılmış. Burada Müslüman olmayan tek tipleştirilmiş bir toplum la hayalet toplumdur biz bu anlamda hafızamızı yitirdik. Çünkü biz onlara bir şey taşıyorduk onlar bize bir şey taşıyordu. Mesela benim yaşadığım toplumda mesela ‘Bey mahallesi’ dedikleri ‘Ermen’i mahallesidir. Adı ‘Ermeni mahalele’sidir yani Diyarbakır da filan gavur mahallesidir ama burada doğrudan Ermeni mahallesidir adı.

Adı Ermeni mahallesi yani.
Evet evet. İşte yine bir restorasyonlarla cafeler açıldı.

Mutenalaşma.
Garip müzeler filan. Yani o toplum orada olmadıktan sonra hiçbir şey bu. O toplumun ruhları üzerimizde geziyor yani. O toplum orada olsa başka bir şey olur ama onlar orada yokken hiçbir şey.

Karikatürleşme evet.
Evet orada kültür yaşar. Benim Portekiz de hissettim en çok hani biz de bir laf var ya kültürümüzü yaşatalım filan orada hiç böyle bir şey yok köylerini filan gezdiğinizde çünkü zaten yaşıyor kültür. Biz de işte herkes için geçerli bu yani A partisi şöyle bakıyor da B partisi böyle bakıyor diye bir şey yok. Hepsi aynı. Solcumuz böyle de sağcımız böyle değil hepsi aynı mantıkla bakıyor.

Yokluk yani.
Evet yokluk.
Öğrenmede de bir sorun var sanırım mesela internetten çok çabuk öğreniyorsun belki ama hemen unutuyorsun. Mesela senin çok küçük yaşından itibaren bir öğrenme süreci var. Mesela senin bir kebabı öğrenme biçimini unuttun mu şimdi?
Şu anda diyelim ki elektrikli fırınlı, gazlı fırınlar yok. Odun kullanmak zorundasın diyelim ki maya da yok hatta ve hatta un da yok. İyi bir usta bunların yerine nasıl bir şey yapacağını bilir. Nasıl un yerine başka bir şeyi kullanabileceğini ya da mesela ekmeğin kaldı çok fazla ekmeğin tonlarca ekmeğin kaldı iyi bir usta ekmeği yeniden nasıl geri dönüştürebileceğini bilir. Hatta ekmek yapabilir, bundan sirke yapabilir. Artık kimse bu bilgilere sahip değil. Mesela günlük hayatta ‘iyi bir tereyağ bulamıyoruz’, ‘Hiç doğru dürüst tereyağ bulamıyoruz’ der herkes. Bunu mutlaka duymuşsundur. Hatta ekolojik yerden alışveriş yaptım şuradan aldım ama aslında bakıyorsun o kadar basit ki zaman sorunu da değil. Yarım saatini harcasan tereyağ yaparsın çok da zor bir şey değil. Yok mikser var, mutfak robotu var. Hatta günlük çıkartırsın tereyağını. Yanında lor çıkartırsın ama bunu kimse yapmaz. Burada şöyle bir şey var. Bizim geleneksel mutfağımız evdedir ve bu kültürü taşıyan kadınlardır. Ama şimdi kadınlarımız üretime sürüldüğünden evle olan bağları kırılmaya başladı. Bununla birlikte bu şeylerde değerlerde yok olmaya başlıyor. Yerel bölgelerdeki kadınlar olmasa geriye hiçbir şey kalmaz. Bunu çözmenin yolu var. Fransızlar 19. yüzyılda burjuva yemekleri kitabı çıkardığında, biz ilk matbu yemek kitabımızı çıkarttık. Bunu elmanın kızarmasına benzetiyorum ben, bir evre meselesi sanırım ama esas sorun bunun ne kadar farkındayız bu önemli. Doktora gittiğimizde derdimiz anlatıyoruz o bize bir şey söylüyor ama biz şimdi derdimizin ne olduğunuzun bile farkında değiliz. Böyle bir merkeze ihtiyacımız var. Temel yargılarda birleşen, farklı fikirlerde olan herkesin dahil olduğu bir merkeze ihtiyacı var. Bir devlet politikası olarak ihtiyaç var.

Yani siz bir üniversite kurmak olarak söylüyorsunuz belki ama ben biraz kuşkuluyum yine de…
Üniversite kurmak değil. Biz bugün şöyle bir çarşıya çıktığımızda sen gezip dolaşıyorsun mesela İspanya ‘Paella’var mesela sen,‘Evde Paella yapacağım.’ diyorsun ‘Olmaz’ diyor. Önce Paella tavası alacaksın. Bütçene göre demir döküm, saç o da yetmez safranını alacaksın. O da yetmez ocağını alacaksın diyor. Hem kendisine hem turistlere satıyor pazarlarını kurmuş. Bize gelelim, mesela tas kebabı var. Önce şunu söyleyelim lokantalarda tas kebabı diye satılan şey tas kebabı mı? Önce bakalım bu kebabın adı niye tas? Tas yok ortada! Lokantada salçalı su içerisinde bezelye, patates kızartması, garip bir şey ya da püre. Kebap ne öncelikle? Kebap ne demek? Kebap bir pişirme yöntemi. Su değmeden, pişen şeye kebap denir. Onun adı kebap. Suyun içinde haşlanan şeye,‘Yahni’ denir bastırmadır, işte sorun bu. Bir kere tas kebabını yapmak için bunu bilmen gerekir. Böyle bir düşünce bile yok. Böyle bir zihniyet yok. İspanyolların ürünlerini pazarladığı gibi sen de pazarlarsın. Biz de binlerce çorba çeşidi var binlerce. Kaymaktan da var, balık yumurtasında da var. Sütten de var kurutulmuş etten de var. Bundan faydalanabilirsin ama kimse farkında değil.

Bu biraz şundan mı kaynaklı? Tas kebabı deyince bu başkanlık sistemine benzedi de. Tas kebabı olmayan bir ‘cumhurbaşkanlık’ sistemi var. Yani içine su konan bir başkanlık sistemi. Öte yandan mutfak da küçümseniyor değil mi? Kadınların özgürleşmesini savunanlar kadınların mutfaktan çıkmasını savunurlarken bir yanda da mutfağı küçümsüyor olmuyorlar mı? Yanlış anlamaya neden olabilecek bir soru belki ama.

Bence doğru bir şey söylediğiniz. Biraz daha da ileri gideyim, arkeolojik kazı yapanlar yeme içme materyallerine aynı değeri vermiyor. Eski evi restore edenler mutfağı restore etmiyor. Yeni mutfak var diyor. Mutfakta kuyu var koymuyor bunu. Belki kuyudan su kullanmayacaksın ama restore ediyorsan bunu yapman gerekiyor. Ocağı koymuyor. Modern mutfak var diye mutfak davlumbazı koymuyor, bu nasıl restorasyon anlayışı. Aynı zamanda eskiden kuşçulara, fırıncılara, aşçılara kız da vermezlerdi. Şimdi biraz moda da değişti. Yoksa ‘Ayy aşçıymış bende bir poh zannediyordum.’ filan deniyordu.. Şimdi mesela bana dükkana gelen ABD akademisyen olan bir Türkiyeli diyordu ki ‘Musa’cım ben yemek yapmaya başladığımda kendimi buluyorum. Esas işimden ne kadar nefret ettiğimin o zaman farkına varıyorum.’

İşte bu tam yabancılaşmayı anlatıyor değil mi? Kapitalizmde ender olarak, yabancılaşmadan yaptığımız şey olan yemeğe sahip çıkmak…
Kapitalizm elbette ki tek tipleşme yaratıyor her alanda. Bu da beraberinde yabancılaşmayı getiriyor. Fakat kendi kültürüne sahip çıkmak tam da buna karşı durmak gibi açıklanabilir.

Biz çok zaman önceden tanışıyoruz 30 yıl kadar oldu herhalde. Buranın ilk açılışından önce hatta. Ben şunu hatırlıyorum. ‘Ben artık maydanozu kendim üreteceğim. Maydonozun kilosunun kaça olduğunu biliyor musun?’ demiştin çok yıl oldu hatırlıyorum çünkü GDO’lu tohumlara karşı mücadele ederken, domates tohumunun her yerde altından daha pahalı olduğunu öğrendiğimde ilk olarak senin dediğin şey geldi aklıma. 1987 filandır ya da 86. Bu konuda bir şey yapıyor musunuz? Kolektifler, kooperatifler olamaz mı?

Kendi bahçemizi oluşturduk. 10 yıl kadar oldu. Burada yeşillikleri, maydanozları üretiyoruz. Domatesi patlıcanı üretiyoruz, kurutuyoruz. Aynı zamanda da yerel üreticilerden köylülerden birey bazında alıyoruz. Aslında ‘Çiya Vakfı’nı kurduk. Bu projelerimizin içinde kooperatifleştirme var. Türkiye’nin gıda hafızasını oluşturmaya yönelik ve kazancını da bölge halkıyla paylaşması üzerine kurulan bir vakıf.

İyice uzadı konuşma, tadı güzel ama son soru olarak mesela rahmetli Fidel gelseydi Çiya’ya, ne yemeği yapardın? Hangi yemeği önerirdin Fidel’e?
Zor soru oldu… Şöyle tabii ki yaşını ve sağlığını düşünmek gerekirdi o zaman. Ne yapardım… Öncelikli olarak daha yumuşak bir şeyler yapabilirdim. İmam bayıldı olabilirdi, Beğendili kebap olabilirdi… Ali Nazik olabilirdi… Çok zor soru. Beğenisi zor iş, mesela bizde olan bulgur köftelerinden ‘kitelfum’ olurdu.

Bizim yemeğimiz mi?
Siirt yemeği sarmısaklı köftenin üstüne tas kebabı koyularak yapılan bir şey…

Fidel’le gelemem artık ama belki Pepe Mujica (eski Uruguay Devlet Başkanı) ile gelebiliriz.
Bugün bizim sistemden ne çıkar sence? Herkes çok karamsar biliyorsun bu sistemden ne yemek çıkar?

Bizim sistemden… Çıksa çıksa patlıcan oturtma çıkar.
Patlıcan oturtma… Bu kadar vahim yani.
Ama onu yumuşatmak da ustanın elindedir…

24 Ocak 2017 Salı






Fikret Başkaya: Sanayi kapitalizminin çöküşünü engellemek mümkün değil
Akademisyen Fikret Başkaya, sanayi kapitalizminin çöküş içinde olduğu söyledi. Başkaya, anti-kapitalist bir perspektif olmadan insanlığın geleceğinin kurtarılamayacağını belirtti. 




23 Oca 2017 
Serdar Değirmenci*

DUVAR – İnsanların sistemin olumsuzluklarına maruz kalmasına rağmen, durumun vahametinin farkında olmadıklarını söyleyen Doç. Dr. Fikret Başkaya, “İdeolojik kölelik öyle bir şeyi şimdilik mümkün kılıyor. Bu sistem dahilinde durumlarının iyileşeceğini sananlar hayli fazla ama bu ilelebet devam etmez” diyor.
“Sanayi kapitalizminin çöküşünü engellemek mümkün değil. Yolun sonuna gelindi” diyen Başkaya, anti-kapitalist olmadan insanlığın geleceğinin kurtulamayacağını belirtti. Başkaya ile
Dünyanın şu an itibariyle içinde bulunduğu durumu iki kelimeyle ifade etseniz, bu iki kelime ne olurdu?
Herhalde “kaos ve çöküş” olurdu. Artık kapitalist dünya sistemi patinaj yapıyor, çözdüğünden daha çok sorun yaratıyor. Genel bir sürdürülemezlik durumu veya aynı anlama gelmek üzere, bir uygarlık krizi ortaya çıkmış bulunuyor. Gerçi burjuva uygarlığı ‘birilerini’, küçük bir azınlığı zengin etmeyi başardı ama bunu büyük çoğunluğu yoksullaştırarak ve doğayı tahrip ederek gerçekleştirdi… Nedense insanlar yıkılanı değil de yapılanı görme eğilimindedirler. Sekiz “iş bitirici” adamın serveti, 3,5 milyardan fazla insanın sahip olduğu kadar… Bu büyük bir skandaldır ve skandal utanılacak şey demektir. Durum bu ölçüde utanç vericiyken utananların sayısının hala fazla olmaması da herhalde başka bir skandaldır!
Öyleyse buraya nasıl gelindi, bu nasıl mümkün oldu? İnsanlara sözde bir kendinden menkul “piyasa ekonomisi”, “serbest ticaret” dayatıldı. Emekçi sınıflar aşırı sömürüye maruz bırakıldı, doğal kaynaklar talan edildi, insanların ortak kullanımına sunulmuş olan, sunulması gereken yaşam alanları ve kaynakları (müşterekler) metalaştırıldı, paralılaştırıldı, özelleştirildi, özel mülk kategorisine indirgendi, teknik (teknoloji) tanrılaştırıldı, eleştiriden muaf hale getirildi, biyolojik yaşam alanları (biotope) yok edildi, rekabet refaha giden yegane yol sayıldı ve neredeyse herkes herkesin düşmanı değilse, rakibi haline getirildi, toplumsal eşitsizlikler insan havsalasını zorlayacak boyutlara ulaştı, velhasıl yaşamın temeli aşındırıldı…

– Durum bu kadar kötüleşmişken, sizin sık kullandığınız bir tabirle, bir “sürdürülemezlik” durumu veya bir “uygarlık krizi” ortaya çıkmışken, itirazlar neden bu kadar cılız?

İnsanların ezici çoğunluğu sistemin ortaya çıkardığı olumsuzluklara fazlasıyla maruz kalsalar da, henüz durumun vahametinin farkında değiller. İdeolojik kölelik öyle bir şeyi şimdilik mümkün kılıyor. Bu sistem dahilinde durumlarının iyileşeceğini sananlar hayli fazla ama bu ilelebet devam etmez… Zira tarih, insan bilincinin nasıl hızla değiştiğinin, nasıl ani sıçramalar yaptığının örnekleriyle doludur…

– Çöküş derken bununla ne kastediliyor?

Çöküş durumu, artık verili sistemin sorun çözme yeteneğini kaybettiği demeye geliyor. Sistem bir dizi kriz yaratmadan ve sorunları azdırmadan yol alamıyor ama her kriz de bir diğerini veya diğerlerini tetikliyor. Başka türlü söylersek, bir krizler sarmalı ortaya çıkıyor. 1917- 2003 tarihleri arasında yaşamış olan Rus kimyacı/fizikçi Ilya Prigogine – ki aynı zamanda Nobel ödülü sahibidir- : ” Eğer bir kimyasal, biyolojik veya sosyal sistem normal denge durumundan fazlaca saparsa ve bu da sıklıkla tekrarlanırsa, artık bir daha sistem yapamaz” diyor. Aslında Prigogine’nin söylediği kapitalist dünya sisteminin bu günkü manzarasını çok iyi ifade ediyor. Mesela geçerli paradigma dahilinde iklim krizini (atmosferin ısınması), işsizlik sorunun, enerji sorununu, vb. çözmek artık mümkün değil. Öyle ki, birini yapmaya kalkıldığında diğeri bozuluyor ve tabii çözümsüzlük büyümeye devam ediyor ve çöküş hızlanıyor…

– Bu söylediğinizi biraz açsanız?

Belki şöyle diyebiliriz: Atmosfer neden ısındı, neden bir iklim krizi ortaya çıktı? Fosil yakıtların aşarı kullanılmasından değil mi? O halde atmosferin ısınmasını, iklim krizini önlemek için o kaynakları toprağın altında tutmak gerekecektir… Eğer bunları kullanmaktan vazgeçilirse o zaman ne olur? Bu günkü yaşam büyük ölçüde fosil yakıtlara (kömür, petrol, doğal gaz, vb.) dayanıyorken? Eğer fosil yakıtlar kullanılmazsa, bu en başta ekonomik kriz demektir. Ekonomik kriz de anında politik krizi, sosyal krizi, belki savaşı bile tetikleyebilir…
Bu gün dünya nüfusunun üçte ikisinden (2/3) fazlası petrol sayesinde yaşıyor. Başka türlü söylersek, sanayi üretimi, gıda üretimi (bir bütün olarak tarımsal üretim), ulaşım sistemi, sağlık sistemi. vb. doğrudan petrole dayanıyor. Dolayısıyla, petrol olmadan bu kadar nüfusu yaşatmak, bu yaşam standardını sürdürmek mümkün olmaz. Ekonomiler borçla yol alıyor ve finansman olmadan yeni petrol kuyuları açılamaz – kaldı ki, başta petrol olmak üzere fosil enerji kaynakları azalmakta, tükenmekte ve çıkarılmaları her seferinde daha çok harcama gerektiriyor-, hükümetler gerekli harcamaları yapamaz, mesela ulaşım aksar, fabrikalar düşük kapasiteyle çalışmak zorunda kalır veya kapanır, işsizlik artar, yoksulluk derinleşir… Fakat gözden kaçan bir şey var: Borçlanma ancak ekonomi büyüyorken mümkündür. Ekonomik büyüme için de her seferinde daha çok enerji kullanmak gerekiyor… Ekonomik büyümeyi sağlayacak ucuz enerji bulunamazsa, borçlanmayı sürdürmek mümkün olmaz.
Enerji ve finansman yetersizliğinden ulaşım sistemi aksarsa, kentler gıdasız kalır. Öyle bir durum ortaya çıkarsa, mesela üç ay gibi kısa bir zamanda 3-4 milyar insan, açlıktan, susuzluktan, soğuktan, hastalıktan, vb. ölebilir… Türkiye’de bir kaç yıl önce bir çok yerde elektrikler bir kaç saat kesilince bile insanlar nasıl kırılgan bir zemin üzerinde durduklarını fark ettiler. Dolayısıyla toplum yaşamının tüm alanlarında işler sarpa sarmışken, çöküş sadece mümkün değil aynı zamanda da çok yakın denebilir… Zira, enerji sorunu büyüyor, borçlar sürdürülemez bir eşiğe hızla yaklaşıyor, gelir dağılımı dengesizliği devasa boyutlara ulaşıyor, bir dizi eko-sistem çöküyor… Özetle şunu söyleyebiliriz: Bu yolun sonu yok, bu sistem dahilinde çözüm yok! Mesela hiç bir devlet artık işsizlik sorununu çözemez…

– Alternatif enerjiler devreye sokularak, iklim krizi bertaraf edilemez mi?

Fosil enerjilerin (kömür, petrol, doğal gaz) alternatifi, nükleer enerji, biyo-yakıtlar, güneş, hidrolik, rüzgar, termal, vb. enerjiler olabilir. Nükleer enerji çok tehlikeli, biyo-yakıtlar da çözdüğünden daha çok sorun yaratıyor, astarı-yüzünden pahalı… Geri kalanlar içinde en uygun olanı şüphesiz güneş enerjisi ama, mevcut olana alternatif oluşturmak bir zaman istiyor. Nitekim, 2015 yılı itibariyle, petrol kullanılan toplam enerjinin %32.8’ini, kömür %28.8’ini, doğal gaz % 24’ünü oluşturuyordu ki, bunların toplamı %85.6 ediyor… Güneş enerjisinin payı da sadece %04 (binde dört). Dolayısıyla bu günden yarına fosil yakıtları ikame etmek çok zor. Fakat asıl sorun, bu aşırı enerji yutucu, aşırı israfçı üretim, tüketim ve yaşam tarzından çıkmak olmalıdır ama bu kapitalizm dahilinde mümkün değil. Zira, kapitalizm reforme edilebilir, ıslah edilebilir değildir…

– Bu söyledikleriniz bütün bölgeler ve ülkeler için aynı derecede geçerli mi? Farklı bölgeler, farklı ülkeler için aynı şeyi söylemek doğru olur mu?

Elbette çöküş her bölgede ve her ülkede aynı yoğunlukta yaşanıyor değil ama netice itibariyle farklı yoğunluklarda olsa da tüm ülkeleri şu veya bu şekilde angaje ediyor. Mesela Bangladeş, iklim krizinden, Norveç’ten daha çok ve daha çabuk etkilenir ama, okyanus sularının yükselmesinin neden olacağı göç, ta… Norveç’e kadar ulaşabilir. Enerjinin pahalanmasından ve kıtlaşmasından tüm ülkeler etkilenir. Zira bir yerde ortaya çıkan felaketin domino etkisi yaratması kaçınılmazdır. Bir tür “bulaşıcı etki” söz konusudur. Mesela bir iklim krizi bir isyana veya savaşa neden olabilir ve komşu ülkelere sıçrayabilir… Nitekim Orta Doğu’da emperyalizm tarafından peydahlanan savaşlar ve yaratılan kaos ortamı, sadece bölgeyi angaje etmiyor. Mülteci akını ve terör olarak Avrupa’ya da taşınıyor… Tabii göçmenler emperyalist sermaye için ucuz işgücü demeye de gelir ama sosyal-politik-kültürel sorunları da beraberinde getirerek…

– Çöküş daha çok tarihçilerin ve arkeologların kullandığı bir kavram değil mi?

Aslında çöküşten söz etmek, olmuş-bitmiş, anlık bir durumdan, tek bir olaydan, bir sonuçtan söz etmek değil, bir süreçten söz etmektir. Mesela Roma İmparatorluğu’nun çöküşü yüzyıllar almıştı. Biliyorsun dekadans kavramı Roma’nın zamana yayılmış çöküşünü ifade ediyor. Fakat bu sefer durum farklı. Daha şimdiden bir çok bölgede ve ülkede çöküş çoktan başlamış bulunuyor. Global olarak en yoksulları vuran dalga, hızla orta sınıfları da girdabına alacaktır. Özetlersek, çöküşten bahsedildiğinde, kantitatif değil, kalitatif bir durumdan veya eğilimden söz ediliyor…

– Zenginlerin ve en zenginlerin de bu çöküşten etkilenmeleri söz konusu değil mi?

Tabii bir bütün olarak zenginler sınıfı veya küresel oligarşi densin, sistemin ürettiği olumsuzluktan bırakın zarar görmeyi kâr ediyor. Ama bunun da bir sınırı var elbette. Çöküş nihai tahlilde herkesi angaje eden bir şey ama onların şimdilik “benden sonra tufan” demek gibi bir lüksleri var. Esasen her şeyin, tüm yaşam alanlarının özelleştirildiği (meydanlar da dahil) bu durum sürdürülebilir değil. Böyle bir durumda oligarşi cephesi kendilerini ancak yüksek duvarların arkasına saklanarak, “yüksek güvenlikli” korunmuş adacıklarda, (lüks gettolarda densin) rahat hissedebilir ama eninde sonunda yangın her tarafı sarar…

– Yeni teknolojik icatlarla, inovasyonla sorunun aşılacağı beklentisinin bir karşılığı yok mu?

Kapitalizm dahilinde teknolojik ilerleme sorunun çözümü değil ama çözümsüzlüğün kaynağıdır demekte bir sakınca yoktur. Onca övünülen, yere-göğe konmayan, harikalar yarattığı söylenen ileri teknoloji bu güne kadar hangi temel sorunu çözdü? Sömürüyü derinleştirmekten, kârı artırmaktan, yağma ve talanı büyütmekten, doğa tahribatını derinleştirmekten başka ne işe yaradı? İleri teknoloji yok olan kuşları, balıkları, biyolojik çeşitliliği geri getirebilir mi, kutuplarda eriyen buzulları yerine koyabilir mi? Kaldı ki, sosyal sistemden ayrı bir teknoloji düşünmek mümkün değildir. Enerji olmadan teknoloji bir şeye yaramaz. Modern teknoloji harikası ‘akıllı telefon’ kendiliğinden işe yaramaz. Şarj aletine takıldığında çalışır. Toplumsal ilişkilerden ayrı bir teknoloji mümkün değildir ve teknoloji de diğerleri gibi bir araçtır. Netice itibariyle enerjiyle teknolojiyi birbirine karıştırmamak gerekiyor. Teknoloji kendi başına bir amaç değildir. Tıp teknolojisi harikalar yaratıyor ama bu dünyada yaşayan insanların yarıdan fazlası o teknolojiden habersiz yaşıyor… Teknolojinin yerli yerine konabilmesi için önce sistemin yerli yerine konması gerekiyor. Kapitalizm dahilinde teknoloji sadece kötülükleri ve yıkımı derinleştirebilir. Ancak sınıfların, sömürünün ve devletin olmadığı komünist bir toplumda teknoloji gerçek işlevine kavuşabilir ve bu mümkün…

– O halde çöküşün kaçınılmaz olduğunu söylüyorsunuz?

Artık sanayi kapitalizminin çöküşünü engellemek mümkün değil. Yolun sonuna gelindi. Fakat bu, bu durum karşısında bir şey yapılamaz anlamına da gelmemeli. Çöküşü, eli-kolu bağlı seyretmek ve yıkımın sonuçlarına katlanmak diye bir şey olamaz. Vakitlice, üretim, tüketim, yaşam tarzını, insan-insan, insan-doğa ilişkisini ve aracın rotasını değiştirmek gerekiyor. Bu da ancak kapitalizmi aşma perspektifine eklemlendiğinde mümkündür. Radikal olarak anti-kapitalist olmadan, komünist toplum perspektifine sahip olmadan, şeylerin seyrini değiştirmek, insanlığın geleceğini kurtarmak mümkün olmayacak… Aksi halde çöküş barbarlığa varacaktır ve bir üçüncü olasılık yok!
Tabii bu vesileyle bir yanlış anlamaya da yer vermemek gerekiyor. Birincisi, burjuva uygarlığının sonu demek, her şeyin sonu demek değil. Zira her çöküş aynı zamanda bir yeniden doğuşun başlangıcıdır. Bir arkeolog olarak gayet iyi bilirsin ki, tarih bir bakıma yıkılmış, yok olmuş uygarlıklar mezarlığıdır ve bu güne kadar nice uygarlıklar gelip-geçmiştir.

“Büyük İnsanlığın” veya aynı anlama gelmek üzere, küresel proletaryanın kendi kaderini kendi ellerine almasına bir engel yok. Devletin, paranın, özel mülkiyetin olmadığı bir insanlık toplumu yaratma düşüncesinin ve perspektifinin binlerce yıllık geçmişi var… Bütün mesele, bu dünyanın tüm zenginliğini yaratanların ayağa kalkmasına bağlı. Bunun da önkoşulu, politika yapma ayrıcalığını “profesyonel politikacıların” elinden almak ve onu herkesin “şeyi” yapmaktır. Zira, politika yapma etkinliği herkesin “şeyi” olduğunda her şey farklı görünecektir…

– Çok teşekkür ediyorum hocam…
-Bir teşekkür de benden