CUMHURİYETİN TÜRKLEŞTİRME POLİTİKASI,
DEĞİŞTİRİLEN YER ADLARI
Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi,2000, 10
Ülkemizde elli yılı aşan bir süreden bu yana yer adlarının değiştirilmesi işlemleri yapılmaktadır. Bu süre içerisinde yaklaşık 28 bin kadar yerleşme adı değiştirilmiştir. Bunların 12 binden fazlası ise köy adlarıdır. Köylerin bir kısmının adları Türkçe olmasına rağmen, çeşitli sebeplerle değiştirilmiştir. Bu tür değiştirmeler tüm yurt sathına yayılmış durumdadır. İsmi değiştirilen köylerin ülkedeki dağılışında en fazla dikkat çeken özellik Doğu Karadeniz, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’da sayılarındaki artış ve yoğunlaşmadır. Bu alan içinde yer alan köylerin tamamına yakın bir kısmının ismi Türkçe olmadığı için değiştirilmiştir.
Yerleşmelerin bazılarının isim değişiklikleri üzerinden onlarca yıl geçmiş olmasına rağmen, yöre halkı hâlâ eski isimleri kullanmayı tercih etmektedir. Eski isimlerin kullanımdaki bu süreklilik özellikle aile içinde kullanılan dil özellikleri ile ilgili olmalıdır. Ancak eski isimlerin kullanımında genç insanlar göz önüne alındığında belirgin azalmalar dikkati çekmektedir. Bu durum en az birkaç on yıl daha eski isimlerin kullanımının süreceğinin göstergesidir. Diğer taraftan isim değişikliği işlemleri sadece yazı diline dönüştürme gayretiyle birkaç harfin değiştirilmesinden ibaret olanlar ise hiçbir zaman, resmi işlemler dışında, yeni şekilleriyle kullanılmayacaklardır.
Değiştirilen köy adları içerisinde diğer bir bölümü de
Türkçe olmadığı için değiştirilen isimler oluşturmaktadır.
Anadolu'da Arapça, Farsça, Kürtçe, Lazca, Rumca, Ermenice,
Gürcüce Çerkezce vb. gibi dillerde adlandırılan
pek çok köyün ve yer adının olması normaldir. Türkçe bir anlam
ifade etmeyen köy adları ile Arapça yahut Farsça kökü, eki olan
isimler de değiştirilmiş, bunlara yeni adlar verilmiştir. Ancak bu
değiştirme işlemlerinde de her zaman isabetli olunduğunu söylemek
zordur, çünkü bazı hatalar yapılmıştır. İsim değiştirme çalışmaları
sırasında eski adı anımsatacak yenileştirmeler ile değiştirilecek
ismin Türkçe anlamlarının verilmemesine dikkat edilmesi prensip
olarak belirlenmiş olmasına rağmen (İçişleri Bakanlığı 1963) bazı
isim değiştirmelerde buna her zaman ve her yerde uyulmadığı
dikkati çekmektedir. Örneğin Çinciva / Şenyuva (Rize), Sehrince /
Serince (Urfa), Pervana / Pervane (Trabzon), Sakarsu / Şekersu
(Trabzon), Melikşe / Melikşah (Trabzon) örneklerinde olduğu gibi
kimi köylere eski isimlerini unutturmayacak kadar benzerleri
verilmiştir. Şemsi / Güneşli (Siirt), Telhınta / Buğdaytepe (Urfa),
Telanbar / Anbartepe (Urfa), Telseyif / Kılıçlı (Urfa), Tilesvet /
Karatepe (Urfa), Kebirkazani / Büyükkazanlı (Urfa), Telşair /
Arpatepe (Mardin) örneklerinde olduğu gibi bazılarında ise eski
adlar hemen tümüyle tercüme yapılarak değiştirilmiştir.
Konuya ilişkin olarak hazırlanan harita incelendiğinde (Bkz. Şekil:
1) dikkati çeken temel özellik, isimleri değiştirilen köylerin tüm
ülke sathına yayılmış durumda oluşudur. Ancak bu yayılma eşit bir
düzende değildir. Kabaca düşünülürse Karadeniz, Güneydoğu
Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgeleri’nde diğer bölgelere oranla bir
yoğunlaşmanın olduğu hemen dikkati çekmektedir. İsmi değiştirilen
köylerin yoğunlaştığı bölgeler içerisinde de her yerde düzenli bir
dağılış görülmemektedir. Örneğin Mardin ile Şanlıurfa arasında
kabaca Viranşehir civarında, Hakkari çevresinde, Sinop ile Artvin
dolaylarında belirgin seyrelmeler dikkati çeker. Ancak bu
seyrelmeler her zaman ve her yerde isim değişikliği yapılan köy
olmadığı anlamına gelmemektedir. Çünkü bu seyrelme söz konusu
alandaki köy sayısı vb. gibi başka sebeplerle de ilgili olabilir.
Nitekim Viranşehir
ilçesine bağlı köylerin yaklaşık % 60’ının adı değiştirilmiştir,
yukarıda da değinildiği gibi, Artvin’de köy isimlerinin değiştirilmesi
ise çok daha önce, 1925 yılında yapılmıştır (İçişleri Bakanlığı 1986,
s. 799, Muvahhid Zeki 1925, s. 111).
Şekil 1: Türkiye’de İsmi Değiştirilen Köylerin Dağılışı (2000)
Karadeniz bölgesinde en çok dikkati çeken özellik Trabzon ile Rize
arasında kalan alandaki yoğunlaşmadır. Trabzon ve Rize’de toplam
495 köyün ismi değiştirilmiştir. Bunların 20 tanesi Türkçedir,
diğerleri Rumca, Lazca, Ermenice, Gürcüce oldukları için
değiştirilmişlerdir. Diğer yoğunlaşma alanları olarak dikkati çeken
Samsun, Kastamonu ve Sakarya çevresinde ise ağırlıklı olarak daha
önce yukarıda çeşitli örnekleri verildiği gibi çeşitli Türkçe isimlerin
harf değişiklikleri şeklinde yenileştirmeler söz konusudur (Bkz.
İçişleri Bakanlığı 1986, s.481-489, 669-672, 679-698, 769-774)
. Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da da, Karadeniz bölgesinde olduğu
gibi değiştirilen Türkçe köy adları bulunmakla birlikte, çoğunlukla
isimler Ermenice, Kürtçe veya Arapça kökenli oldukları için
değiştirilmiştir (Bazı örnekler için bkz. İçişleri Bakanlığı 1986,
s. 291-296, 601-607, 781-786, 793-799).
Anadolu’daki inceleme gezileri ve çeşitli çalışmalarımız sırasında
konuya ilişkin olarak yaptığımız soruşturmalar, inceleme ve
gözlemler göstermiştir ki bu isim değişiklikleri çoğu yerde henüz
tümüyle halk tarafından benimsenmiş ve kullanılır durumda
değildir. İnsanlar özellikle de orta yaşlı ve yaşlı olanlar hâlâ
yerleşmeleri eski ismi söylendiğinde bilebilmektedirler. Fakat daha
çok gençlerin ve çocukların yeni isimleri öncelikli olarak bilmekte
ve kullanmakta oluşları da dikkati çekmektedir. Bu demektir ki yeni
isimlerin kullanımının tümüyle yerleşmesi için henüz daha yeterli
süre geçmemiştir. Bir başka ifade ile eski isimler toplumsal
hafızadan tümüyle silinmemiş
30Kürt, Gürcü, Tatar, Çerkez, Laz, Arap, muhacir gibi kelimeler içeren köy isimleri de bulundukları ortamda bölücülüğe meydan vermemek amacıyla değiştirilmiştir
-------------------------------------------------------------------------------------------------**29 F.Ü.Sosyal Bilimler Dergisi 2000 10 (2)
----------------
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder