5 Ekim 2023 Perşembe

 CUMHURİYETİN TÜRKLEŞTİRME POLİTİKASI,

DEĞİŞTİRİLEN YER ADLARI    

Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi,2000, 10



    Ülkemizde elli yılı aşan bir süreden bu yana yer adlarının değiştirilmesi işlemleri yapılmaktadır. Bu süre içerisinde yaklaşık 28 bin kadar yerleşme adı değiştirilmiştir. Bunların 12 binden fazlası ise köy adlarıdır. Köylerin bir kısmının adları Türkçe olmasına rağmen, çeşitli sebeplerle değiştirilmiştir. Bu tür değiştirmeler tüm yurt sathına yayılmış durumdadır. İsmi değiştirilen köylerin ülkedeki dağılışında en fazla dikkat çeken özellik Doğu Karadeniz, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’da sayılarındaki artış ve yoğunlaşmadır. Bu alan içinde yer alan köylerin tamamına yakın bir kısmının ismi Türkçe olmadığı için değiştirilmiştir.

    Yerleşmelerin bazılarının isim değişiklikleri üzerinden onlarca yıl geçmiş olmasına rağmen, yöre halkı hâlâ eski isimleri kullanmayı tercih etmektedir. Eski isimlerin kullanımdaki bu süreklilik özellikle aile içinde kullanılan dil özellikleri ile ilgili olmalıdır. Ancak eski isimlerin kullanımında genç insanlar göz önüne alındığında belirgin azalmalar dikkati çekmektedir. Bu durum en az birkaç on yıl daha eski isimlerin kullanımının süreceğinin göstergesidir. Diğer taraftan isim değişikliği işlemleri sadece yazı diline dönüştürme gayretiyle birkaç harfin değiştirilmesinden ibaret olanlar ise hiçbir zaman, resmi işlemler dışında, yeni şekilleriyle kullanılmayacaklardır.


Değiştirilen köy adları içerisinde diğer bir bölümü de

 Türkçe olmadığı için değiştirilen isimler oluşturmaktadır. 

 Anadolu'da Arapça, Farsça, Kürtçe, Lazca, Rumca, Ermenice, 

Gürcüce Çerkezce vb. gibi dillerde adlandırılan

pek çok köyün ve yer adının olması normaldir. Türkçe bir anlam

 ifade etmeyen köy adları ile Arapça yahut Farsça kökü, eki olan

 isimler de değiştirilmiş, bunlara yeni adlar verilmiştir. Ancak bu

 değiştirme işlemlerinde de her zaman isabetli olunduğunu söylemek

 zordur, çünkü bazı hatalar yapılmıştır. İsim değiştirme çalışmaları

 sırasında eski adı anımsatacak yenileştirmeler ile değiştirilecek

 ismin Türkçe anlamlarının verilmemesine dikkat edilmesi prensip

 olarak belirlenmiş olmasına rağmen (İçişleri Bakanlığı 1963) bazı

 isim değiştirmelerde buna her zaman ve her yerde uyulmadığı

 dikkati çekmektedir. Örneğin Çinciva / Şenyuva (Rize), Sehrince /

 Serince (Urfa), Pervana / Pervane (Trabzon), Sakarsu / Şekersu

 (Trabzon), Melikşe / Melikşah (Trabzon) örneklerinde olduğu gibi

 kimi köylere eski isimlerini unutturmayacak kadar benzerleri

 verilmiştir. Şemsi / Güneşli (Siirt), Telhınta / Buğdaytepe (Urfa),

 Telanbar / Anbartepe (Urfa), Telseyif / Kılıçlı (Urfa), Tilesvet /

 Karatepe (Urfa), Kebirkazani / Büyükkazanlı (Urfa), Telşair /

 Arpatepe (Mardin) örneklerinde olduğu gibi bazılarında ise eski

 adlar hemen tümüyle tercüme yapılarak değiştirilmiştir.

Konuya ilişkin olarak hazırlanan harita incelendiğinde (Bkz. Şekil:

 1) dikkati çeken temel özellik, isimleri değiştirilen köylerin tüm

 ülke sathına yayılmış durumda oluşudur. Ancak bu yayılma eşit bir

 düzende değildir. Kabaca düşünülürse Karadeniz, Güneydoğu

 Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgeleri’nde diğer bölgelere oranla bir

 yoğunlaşmanın olduğu hemen dikkati çekmektedir. İsmi değiştirilen

 köylerin yoğunlaştığı bölgeler içerisinde de her yerde düzenli bir

 dağılış görülmemektedir. Örneğin Mardin ile Şanlıurfa arasında

 kabaca Viranşehir civarında, Hakkari çevresinde, Sinop ile Artvin

 dolaylarında belirgin seyrelmeler dikkati çeker. Ancak bu

 seyrelmeler her zaman ve her yerde isim değişikliği yapılan köy

 olmadığı anlamına gelmemektedir. Çünkü bu seyrelme söz konusu

 alandaki köy sayısı vb. gibi başka sebeplerle de ilgili olabilir.

 Nitekim Viranşehir

ilçesine bağlı köylerin yaklaşık % 60’ının adı değiştirilmiştir,

 yukarıda da değinildiği gibi, Artvin’de köy isimlerinin değiştirilmesi

 ise çok daha önce, 1925 yılında yapılmıştır (İçişleri Bakanlığı 1986,

 s. 799, Muvahhid Zeki 1925, s. 111).

Şekil 1: Türkiye’de İsmi Değiştirilen Köylerin Dağılışı (2000)

Karadeniz bölgesinde en çok dikkati çeken özellik Trabzon ile Rize

 arasında kalan alandaki yoğunlaşmadır. Trabzon ve Rize’de toplam

 495 köyün ismi değiştirilmiştir. Bunların 20 tanesi Türkçedir,

 diğerleri Rumca, Lazca, Ermenice, Gürcüce oldukları için

 değiştirilmişlerdir. Diğer yoğunlaşma alanları olarak dikkati çeken

 Samsun, Kastamonu ve Sakarya çevresinde ise ağırlıklı olarak daha

 önce yukarıda çeşitli örnekleri verildiği gibi çeşitli Türkçe isimlerin

 harf değişiklikleri şeklinde yenileştirmeler söz konusudur (Bkz.

 İçişleri Bakanlığı 1986, s.481-489, 669-672, 679-698, 769-774)

. Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da da, Karadeniz bölgesinde olduğu

 gibi değiştirilen Türkçe köy adları bulunmakla birlikte, çoğunlukla

 isimler Ermenice, Kürtçe veya Arapça kökenli oldukları için

 değiştirilmiştir (Bazı örnekler için bkz. İçişleri Bakanlığı 1986,

 s. 291-296, 601-607, 781-786, 793-799).

Anadolu’daki inceleme gezileri ve çeşitli çalışmalarımız sırasında

 konuya ilişkin olarak yaptığımız soruşturmalar, inceleme ve

 gözlemler göstermiştir ki bu isim değişiklikleri çoğu yerde henüz

 tümüyle halk tarafından benimsenmiş ve kullanılır durumda

 değildir. İnsanlar özellikle de orta yaşlı ve yaşlı olanlar hâlâ

 yerleşmeleri eski ismi söylendiğinde bilebilmektedirler. Fakat daha

 çok gençlerin ve çocukların yeni isimleri öncelikli olarak bilmekte

 ve kullanmakta oluşları da dikkati çekmektedir. Bu demektir ki yeni

 isimlerin kullanımının tümüyle yerleşmesi için henüz daha yeterli

 süre geçmemiştir. Bir başka ifade ile eski isimler toplumsal

 hafızadan tümüyle silinmemiş

30Kürt, Gürcü, Tatar, Çerkez, Laz, Arap, muhacir gibi kelimeler içeren köy isimleri de bulundukları ortamda bölücülüğe meydan vermemek amacıyla değiştirilmiştir

-------------------------------------------------------------------------------------------------**29 F.Ü.Sosyal Bilimler Dergisi 2000 10 (2)

----------------


Hiç yorum yok:

Yorum Gönder