SÜRYANİ SOYKIRIMI
SEYFO/ KILIÇ GÜNÜ
Ayşe Hür
(...) Tehcir başlıyor
İTC, 24 Nisan 1915’te İstanbul’dan Ermenileri sürmeye başladığında benzer emirler Süryanilerin yaşadığı vilayetlere de gitmişti. Yöneticilerin bazıları söz konusu tehcir kararın Emenilerle ilgili olduğunu, dolayısıyla yerli Süryani halka karşı uygulanamayacağını öne sürerler. Ancak durumu fırsat bilen İttihatçı yöneticiler ısrarla Süryanileri de kapsam içine almak isterler. 10 Mayıs 1915’de Doğu Süryanileri büyük bir bölümü İran’a geçip Ruslara sığındı. Sadece Beytüşşebap’ta küçük bir grup kaldı.
Batı Süryanilerine gelince, başlangıçta Süryani Ortodoksların bu kararname dışında tutulmasına ancak Midyat yöresine dışandan gelen ve özellikle batılı misyonerlerin çalışmaları sonucu Protestan olan ailelerin kapsam içine alınmasına karar verildi.
(Bugün "Kılıç Günü" anlamına gelen "Seyfo"nun başlangıcı olarak kabul edilen) 15 Haziran 1915'te Midyat'ın Süryani eşrafından Gelle Hırmız ailesi başta olmak üzere 93 Protestan erkek tevkif edildi. Mardin'e götürülmek üzere yola çıkanlan 93 kişi Estel çıkışındaki Riş köyünde öldürüldü. Bu olay üzerine Ortodoks Süryaniler endişelendiler. İstanbul'da sarayda padişahın yanında bulunan, Paris'te tahsil görmüş Urfalı bir Süryani olan Fehmi Bey devreye sokuldu. Ancak tehcir Saray’ın değil İTC’nin insiyatifi ile yürüyordu. Süryanilerin telgrafları İttihatçıların kontrolündeki telgraf teşkilatı tarafından daha yola çıkmadan imha ediliyordu.
Invardo/Aynverd direnişi
6 Temmuz 1915 günü Midyat Müslümanlarının liderlerinden Azizke Ağa, Süryani İsa Zetti'nin evine giderek kaymakamın kendisini çağırdığını söyledi. İsa Zetti'nin akrabaları gitmesine karşı çıktılar. Amcazadesi Gello Lahdo duvardaki tüfeği alarak İsa Zetti'ye doğrulttu. "Seni öldürecekler, gidersen ben seni öldürürüm" dedi. Evden çıkan Azizke'ye arkadan birkaç el ateş etti. Azizke kaymakamlığa sığındı. Bu hadise bölgede hızla duyuldu. Tüm Süryaniler paniğe kapılarak Midyat'ın IO km. kuzeyinde müstahkem bir köy olan Aynverd'e (Süryanice Invardo, Türkçe Gülgöze) kaçmaya başladı.
Olayların başlamasını fırsat bilen birçok kişi Süryanilerin malına ve canına göz koydu. Birçok masum Süryani öldürüldü. Aynverd'e sığınanlar 62 gün boyunca direnerek teslim olmadı. Süryanileri kollayıp gözeten bölgenin ünlü ağaları, Haco Ağa, Çelebi Ağa, Serhan Ağa ve Alike Batte'nin olaylar esnasında Harput Hapishanesi'nde tutuklu bulunmaları, yöredeki çapulcuların Hükümet kuvvetleri ile birlikte daha da rahat hareket etmelerine sebep oldu.
Sonunda Müslüman Şeyh Fethullah, Aynverd'e gelerek çadır kurdu. Süryanilerin mallarının canlarının ve namuslarının Müslümanlara haram olduğu fetvasını dört bir yana duyurarak etrafındaki aklı başında alimlerle çapulcuları engellemeye çalıştı. Ortam güvenli bir hale geldikten sonra Süryaniler Aynverd'ten çıkarak evlerine geri döndüler.
Ömer Naci bölgede
Ancak İTC’nin Süryanilerle ilgili planları yürürlükteydi. Teşkilat-ı Mahsusa adına İran-Azerbaycan sınırında Ruslara karşı isyan örgütlemek üzere Erzurum’a gelen Ömer Naci, 26 Eylül’de Mardin-Midyat Süryanilerinin devlete karşı ayaklandığını ileri sürdü. Kasım ayında Süryani direnişi ezildi ve Süryaniler tehcire tabi tutuldular. Kilise kayıtlarına göre 700 bin Süryani’nin yaşadığı bölgede SEYFO sırasında yaklaşık 500 bin Süryani yok oldu. Yok olan bu nüfusun yaklaşık 300 bini katledildi. Geri kalan yaklaşık 200 bin kişinin bir kısmı din değiştirip kimliğini kaybederken bir kısmı da yaşadığı coğrafyadan kalkıp başka yerlere göç etti. Sonuç olarak 1915 soykırımının yaşandığı bölgede Süryanilerin nüfusu 200 bin civarına düştü.
(...)
İtilaf Devletleri ile temaslar
Ancak İlyas Şakir Efendi, imparatorluğun sonunun yakın olduğunu ve ortaya çıkacak kaos ortamında Süryanilerin başına işler geleceğini hissetmiş olmalıydı ki, aynı zamanda İtilaf Devletleri nezdinde girişimlerde bulunmaya karar verdi. Fransız ve İngiliz arşivlerindeki belgelere bakılırsa, İlyas Şakir Efendi, Birinci Dünya Savaşı’nı bitirmek üzere Ocak 1919-Ocak 1920 arasında toplanan Paris Barış Konferansı’na Musul’daki Dominiken Mektebi’nde eğitim gördüğü için önce Katolik olan, ancak daha sonra Ortodoksluğa geçen Suriye Metropoliti Severios Afram Barsavm (Efraim Barsam) başkanlığında bir heyet gönderdi.
İlyas Şakir Efendi tarafından Temmuz 1917’de ABD’deki Süryani Ortodoks cemaatine elçi tayin edilen, Suriye’de iken İtilaf Devletleri’nin en yakın adamı, Arap milliyetçisi Emir Faysal’ın ateşli bir taraftarı olan Barsavm, mükemmel Fransızcası da düşünülünce mükemmel bir seçimdi.
Ancak, bütün bu artılarına rağmen, Fransız Dışişleri Bakanlığı’nın raporlarındaki kötü ifadelere bakılırsa, Fransızlar, Ortodoks Süryanileri pek ciddiye almıyorlardı. Öte yandan, Barsavm, Diyarbakır, Harput, Bitlis, Van ve Urfa vilayetlerini kapsayan özek bir yönetimden yana olduğu için de Fransız çıkarlarıyla uymuyordu.
(...)
Ortodoks Süryanilerin temsilcisi Barsavm ise büyük bir hayal kırıklığına uğradı. Barsavm daha sonra “Orada [Paris’te] halkımın başına gelen bin bir türlü felaketi tek tek açıkladım. Baskı ve zulmü ayrıntılı olarak anlattım. Özellikle de savaşta hunharca katledilen, açlıktan ve soğuktan telef olan ölülerimizin resimlerini önlerinde sergilememe rağmen, konferansa katılan delegelerin hiçbirinin gözyaşı akıtmadığını ve hatta delegelerin bize acımadıklarını görünce, orada taştan heykellere konuşma yaptığımı hissettim” diyerek büyük devletlerin 1915 konusundaki ikiyüzlü tavrını doğrulayacaktı...
Süryanilerin cumhuriyet dönemindeki çilesini de başka zaman anlatalım.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder