Zeki Etferat*
*Yazarın daha önce Milliyet blog'da yayınlanan bizce önemli çalışmasının 1. bölümü
''Dersim dört dağ içinde/ Gülü
bardağın içinde/ Dersimi hak saklasın/ Bir yârim var içinde...''
1937 yılındaki, resmi Komintern
belgelerinde, son Dersim İsyanı'nın başlama nedenleri şöyle yorumlanmaktaydı:
"Feodal unsurlar, Kemalist parti tarafından
gerçekleştirilen reformlara rağmen, bugüne kadar ülkenin bu sapa bölgesinde
barınmayı başarmışlardır... Dersim, Türkiye'nin ulusal ekonomisinin dışında kalmaktaydı.
Öyleki başka bir vilayetten hiçbir tüccar, Dersim'de iş yapmayı göze alamazdı.
Devletin Dersim'de askerlik yükümlülüğünü gerçekleştirmesi ve yasal vergileri
toplaması, bugüne kadar mümkün olmamıştır... İsyanın arifesinde tapu kadastro
idaresi, feodal aşiret reislerinin elinde bulunan halka ait malların
incelenmesi ve saptanmasına ilişkin hükümet önlemlerini uygulamaya başlamıştı.
Bu durumda feodalizm, kendi yasadışı egemenliğinin iktisadi temellerini yitirme
tehlikesiyle karşı karşıya bulunduğunu hissetti... İşte, özellikle bu önlem,
isyana yol açan neden olmuştur."
Dersim İsyanı' nı anlayabilmek, daha objektif
yorumlayabilmek için bu isyana kadar gelen uzun siyasi süreci de, bilebilmek
gerekmektedir...
Biz de elimizden geldiğince, bu süreci eksiltmeden
kısaltarak, iki bölüm halinde sizlere ulaştırmaya çalışacağız...
Bu günkü PKK'nın
öncülü olan Hoybun (XOYBUN)
örgütü, Kürtlerin ağırlıklı olarak yaşadığı Anadolu coğrafyasında savaş ve
silahlı ayaklanmayla, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da ''Bağımsız Kürdistan'' kurmayı hedefleyen milliyetçi, askeri bir
örgüttü...
1927 yılında Beyrut’ta Taşnak örgütünden Vahan
Papazyan'ın evinde kurulan bu örgüt de, Dersim harekatından kurtulmuş kişiler
de vardı... Ve örgüt, bu günkü PKK'ya örnek teşkil ediyordu...
Ve taktik gereği, emperyalizmin üçe böldüğü ve diğer
Kürt Aşiretlerinin yaşadığı İran dışında, Irak ve Suriye'yi de kardeş(!) ülke
ilan ediyorlardı... Ancak, Bolşevikler
bu örgütü emperyalizmin örgütlediği bir yapılanma olarak tanımlayıp, örgüte
karşı tavır aldılar!..
Kürtlerin yaşadığı vilayetlerde sıkıyönetim öneren, Takrir-i Sükûn Kanunu iki yıl için
çıkarılmıştı... Bu sürecin sonunda, İsmet İnönü'nün "Bölgede daha güçlü bir yönetim(!) gerekmektedir inancıyla" yaptığı
önerme sonunda, 25.Haziran.1927 tarihinde, " Umumi Müfettişlik Teşkiline Dair Kanun" kabul edildi...
Günümüzdeki "Olağanüstü Hal Valiliği" ne
benzeyen bu müfettişlik, Kürt İsyanlarının çıkış ve yayılma noktaları kabul
edilen, Elâzığ, Urfa, Hakkari, Bitlis, Diyarbakır, Siirt, Mardin ve Van illerini
kapsayacaktı... Ülke genelinde dört müfettişlik kuruldu. İlki Şeyh Said İsyanı' ndan sonra, ikincisi
Trakya'da, üçüncüsü, 1935'de Hoybun Örgütünün yönlendirdiği, büyük Ağrı İsyanı süreci içinde; Erzincan,
Erzurum, Kars ve Ağrı'yı kapsayacak şekilde kuruldu...
1936 yılında, Dersim İsyanı
öncesinde kurulan dördüncüsü de, Erzincan, Dersim, Elazığ ve Bingöl’ü
kapsıyordu...
4.Umum Müfettişliğine atanan kişi, ilginçtir; Batı’dan
Anadolu'ya Yunan taarruzu başlarken, Nuri
Dersimi' nin kışkırtıp başlattığı, Koçgiri Ayaklanması'ndaki -ki
İsyanı bastırmaya giden 6.Süvari Alayı baskına uğrayıp, komutanları olan Binbaşı Halis Bey, düzmece bir mahkeme
sonunda isyancılarca idam edilmişti ve Ankara bunu unutmamıştı!..- karşı
harekatın sansasyonel kişisi olup, yaptığı gereksiz kıyımlarla, meclisi ayağa
kaldıran meşhur Nurettin Paşa' nın,
oğlu(!) olan Korgeneral Abdullah
Alpdoğan' dır!... (Bazı kaynaklar kendisi gibi sert karakterli bir
damat, bazıları da kızından olan torunu, olarak söz etmektedir...) Ve
ilginçtir; Nurettin Paşa'nın babası 4.Ordu komutanı Müşir İbrahim Paşa' da , 1909 yazında I. Dersim Harekatı'nı yapan paşadır!..
Dersim Harekatı; başlangıçta
toplu askeri ölümlerin de tetiklemesiyle, isyancılara ve isyana katılan
aşiretlerdeki sivillere karşı, insani açıdan, ayrımsız, ağırlıklı olarak
esirsiz, trajik sonuçları olan ve bölge insanının bir kesimine, savaş süreci
içinde, maalesef gayri insani durumların yaşatıldığı , kırımların olduğu,
kuşaklar boyu acısı duyulacak, insani açıdan utanç verici durumlar da
gösteriyordu...
Atatürk, çoğu görüşlerini
paylaştığı, İngiliz bilim insanı , tarihçi Herbert George Wells'in, ''The
Outline of History'' adlı çalışmasına özel bir önem vermiş, Söylev' in 521. sayfasında bu
çalışmaya ciddi bir göndermede bulunmuştu!..
Bu, onun dünya, bölge ve ülke siyasetine bakışını ve
öngörüsünü, bize biraz olsun göstermektedir...
1927 yılının Ekim ayında yapılan, Cumhuriyet Halk
Partisi kongresinde söylediği nutkunda, şöyle diyordu:
''Baylar. İngiliz tarihçilerinden Wells, iki yıl önce bir
tarih kitabı yayınladı. Bu kitabın son sayfalarında, ''Dünya Tarihinin Gelecek Evresi'' başlığı altında bir takım
düşünceler vardır. Bunlar, Birleşik bir Dünya Devleti kurmak konusuyla
ilgilidir.
Wellls bu bölümde, birleşik bir dünya devletinin nasıl
kurulabileceğini ve böyle bir devletin önemli ayırıcı niteliklerinin neler
olacağı üzerindeki düşüncelerini ortaya atıyor; adaletin ve tek bir yasanın
buyruğu altında dünyamızın alacağı durumu canlandırmaya çalışıyor.
Wells, 'bütün
egemenlikler tek bir egemenlik içinde eritilmezse, ulusların üstünde bir kuvvet
yaratılmazsa dünya yok olacaktır' diyor. Ve şu düşünceleri ileri
sürüyor:
“Gerçek devlet, çağımız ileri yaşama koşullarının
zorunlu kıldığı, Birleşik Dünya Devletinden'den başka bir şey olamaz. Kuşku yoktur
ki, insanlar kendi yarattıkları şeylerin altında ezilmek istemezlerse ergeç birleşmek
zorunda kalacaklardır” diyor.
Ayrıca, insanlığın dayanışması ile ilgili büyük düşün
gerçekleşebilmesi için, ne yapmak, neyin önüne geçmek gerekeceğinin doğru
olarak bilinmediğini; saldırgan bir dış siyasa geleneği olan devletleri, bir
dünya birleşik devletinin güçlüklerle temsil edilebileceğini ileri sürüyor.
Wells'in düşüncelerini de burada anmak isterim:”
Avrupa ve Asya'nın artan gereksemeleri ve uğradıkları yıkımlar, belki dünyanın
bu iki parçasındaki ulusların bir ölçüde birleşmelerine yarayacaktır. Olabilir ki, dünya ölçüsünde bu birleşmeye
gidilmeden önce, bir sıra bölgesel birleşmeler yapılır.''
''Baylar, bütün insanlığın, görgü, bilgi ve düşünüşte
olgunlaşması, Hristiyanlıktan, Müslümanlıktan, Budizmden vazgeçerek,
yalınlaştırılmış ve herkes için anlaşılacak bir duruma getirilmiş katkısız ve
lekesiz bir dünya dininin kurulması ve insanların şimdiye değin, kavgalar,
pislikler, kaba istek ve eğilimleri arasında bir bataklıkta yaşadıklarını kabul
ederek, bütün gövdeleri ve usları ağulayan kötülük etmenlerini ortadan
kaldırmaya karar vermesi gibi koşulların gerçekleştirilmesini gerektiren
Birleşik Dünya Devleti kurma düşünün, tatlı bir düş olduğunu yadsıyacak değiliz.''
O günlerde Britanya'nın
denetimindeki Mısır ve Suudi Arabistan’da, İslam Birliği kurulması yolundaki
görüşlere karşı, Atatürk sözlerine şöyle devam ediyordu:
''Türkiye'ye tebelleş olmamaları koşuluyla,
halifecilerin Müslüman Birliği kurmak isteyenlerin gönüllerini hoş etmek için
bizde de az çok buna yakın bir kuram ortaya atılmıştı. Ortaya atılan kuram şu
idi:
Avrupa'da, Asya'da, Afrika'da ve dünyanın başa
yerlerinde yaşayan Müslüman toplulukları, gelecekte herhangi bir gün, kendi
başlarına buyruk bir duruma gelirlerse ve o zaman gerekli ve yararlı
görürlerse, çağın koşullarına uygun nitelikte bir takım uzlaşma ve birleşme
ilkeleri bulabilirler.
Elbette her devletin, her topluluğun birbirinden
alacağı ve sağlayacağı şeyler bulunacaktır. Karşılıklı çıkarları olacaktır.
Tasarlanan bu Müslüman bağımsız devletin yetkilileri bir araya gelip bir,
Kongre' yapacaklar; böylece falan falan Müslüman devletler arasında şu ya da bu
ilişkiler kurulacaktır. Bu ortak ilişkileri korumak ve bu ilişkilerin
gerektirdiği koşullar içinde birlikte iş görmeyi sağlamak için, ilgili Müslüman
devletlerin delegelerinden bir meclis kurulacaktır
Bu Meclisin başkanı,
'Birleşmiş Müslüman devletleri temsil edecektir' diye bir karar alınırsa, işte
o zaman istenirse, o 'Birleşik Müslüman Devleti' ne 'Halifelik', başkanlığa
seçilecek kişiye de , 'Halife' adı verilir. Yoksa herhangi bir Müslüman
devletin bir kişiye bütün Müslümanlık dünyası işlerini yönetip, yürütme yetkisi
vermesi, akıl ve mantığın hiçbir zaman kabul edemeyeceği bir şeydir!...''
Şeyh Said 1925 yılının Ocak ayında,
Şubat ayında isyana katılacak Kürt liderleriyle yaptığı konuşmada, şu fetvayı
veriyordu:
''Bizler ve Türkleri
birbirine bağlayan sadece din kalmıştı!... Türk Hükümeti dini de kaldırdı ve
artık bizi birbirimize bağlayan hiçbir şey kalmadı!...'' diyordu!... Atatürk’te,
''En doğru, en hakiki tarikat, medeniyetler tarikatıdır!...'' diyordu.
O günlerin siyasi ve toplumsal ortamında söylenenler
bu gün de geçerli miydi?... Bu topraklarda yüzlerce yıldır sürdürülen ve aynı zihniyetle,
Osmanlıdan Cumhuriyet hükümetlerine devredilen tehcir politikası sonunda;
Rumeli, İç Anadolu, Teke Yarımadası, Ege ve de Akdeniz kıyılarına tehcir edilen
Kürtler ve Zazalar, olası Kürt Ulus devletinin kurulacağı Doğu Anadolu'ya geri
mi döneceklerdi!... Bu hakikate uygun muydu ve de mümkün müydü?...
Örneğin; en iyimser hayalle, günümüzde, bir sabah
evinin kapısına eşyalarını Doğu'ya taşıyacak, bir yük kamyonunun geldiğini
gören, Çorlu'da fabrikası, İstanbul'da evi, Bodrum'da yazlığı, Mazgirt'te de
bir köy evi olan, çocukları başka kültürlerden insanlarla yeni hayatlar kurmuş;
Trakyalı bir Türk, bir Boşnak, bir Arnavut, ya da bir Çerkez'le evlenmiş ve
ayrılıkçı hareketi de duygusal bir şekilde kalben ve gerektiğinde madden
destekleyen Kürt ya da Zaza kökenli bir insan olsaydınız; o anda, ne
düşünürdünüz, ne yapardınız?...
Atatürk, 1930 yıllarında
Avrupa'da kimi siyasi liderlerin ''Irkçılık ve ''üstün ırk'' kavramlarını,
devlet başkanı olarak yürüttükleri bir siyasaya dönüşmesini ciddi bir şekilde
izlemiş ve kendi gerçeğinde yorumlayabilmek için, zamanın kuramcı ve
düşünürlerinden, başta J.A.Gobineau olmak üzere, E.Pittard ve A.C. Haddon'nun
yapıtları üzerinde çalışmıştır!...
Ayrıca Atatürk'ün; ''Doğu
Sorunu' 'ile ilgili de, başta Karl Marx olmak üzere; Albert Sorel, Pasha Sadyk,
Edouard Driault, Tollemache Sinclair ve Max Sılberschimidt 'in ünlü
yapıtlarıyla birlikte bu konuda, yüz civarında çalışmayı gözden geçirdiği
söylenir!...
İmparatorluk döneminde
yüzlerce yıl Ocaklık, yurtluk olarak, özerk sayılacak bir şekilde yönetimsel
yapıya sahip olan Dersim halkları da, Tanzimat sonrası, yaşadıkları bölgenin
güneydoğusunda ve güneyinde, Bedirhanlıların görüp yaşadıkları,
merkezileştirilme sürecine alındılar...
Ve bu bölgede bağımsız,
hiçbir mecburiyete bağlı olmadan bu güne kadar özgürce yaşamış olan aşiretler
de doğal olarak, bu batı eksenli bu yeni süreçten memnun kalmadılar!...
Tanzimat'tan, Sevr'e (!) kadar olan yetmiş yıl içinde, küçüklerini saymazsak
yalnız bu bölgede sekiz büyük isyan çıkardılar!...
Ziya Gökalp'le kurtuluş sürecinde, Kürtler ve Kürt
aşiretleriyle ilgili çalışmaların bir rapor halinde Mustafa Kemal Paşa'ya
sunulmasıyla başlayan bu bölgeyi raporlama süreci, asker-sivil bürokratların
Atatürk'ün ölümüne kadar , ona verilen birçok raporla devam etti!... Bu
raporlar; Diyarbakır valisinden, umumi müfettişlere, Dışişleri Bakanı Şükrü
Kaya'dan, Ekonomi Bakanı Celal Bayar'a ve Umum Müfettiş Abidin Özmen'in ''Şark Meselesi'' raporundan, Başvekil İsmet İnönü'nün (!) raporuna
kadar da devam edecektir!...
Dışişleri Bakanı Şükrü Kaya' nın, soruna ve olaylara
nasıl yaklaşıldığına ışık tutacak raporunun, İnönü’ye sunulan, tarafımızca
müdahale edilmemiş, tam orijinal metni aşağıdadır:
“T.C. Dahiliye Vekaleti
Hususi Kalem Müdürlüğü
Hususi Kalem Müdürlüğü
Yazıldığı yer: Elâziz Kaleme
geldiği 19.11.931
Tarihi : 18/11/931 Açıldığı
19/11/931
Numarası : 32
Dahiliye Vekaletine,
I) Başvekil paşa hazretlerine arz olunacaktır.
Arapkir hususiyle Kemaliye’nin Dersim Kazalarına civar
halkının Dersim’lilerden çektiklerini dinledikten ve gördükten sonra Dersim
meselesiyle yakından alakadar olmamak mümkün deyildi. Elâziz’e avdette Umumi
Müfettiş ve Vali beyfendilerle Kâzım, Kenan ve Osman paşalarla birlikte
Çemişkezek, Hozat, Pertek ve Mazgirt kazalarına gidildi. Siirt mebusu Mahmut
Bey’de refakat lütfunda bulundular. Dersim’i daha iyi görebilmek için ovacık ve
Nazimiye’ye ve dersim’lilerin tecavüz ve taarruzlarının zararlarını iyice
anlayabilmek için de Kigi, Kemah ve Erzincan’a hatta Kangal’a kadar gitmek
lazımdı. Vakıt ve mevsimin buna müsait olmaması
(…) noksanın idare rüesasından aldığım malumatla ikmaline
çalıştım.
Bu havali ve buraların hali zati devletlerinin
tamamiyle malumudur. Yalınız maruzatıma bir mukaddime olmak üzere arzetmek
istediğim keyfiyet artık Dersim meselesinin kat’i surette hallinin devletçe,
milletçe ve bilhassa hükümetçe tehiri caiz olmayan muzur, tehlikeli ve zaman
geçtikçe hali müşkilleşecek ve zararı artacak bir vaziyet almış olmasıdır.
Dersim’i ihata eden kazaların yüz elli bin nufusluk
halkı Dersim’lilerin mütevali ve mütemadi taarruz ve tecavüzlerinden gittikçe
daha ziyade mutazarrır olmaktadırlar. Dersim’e yakın olan muhitlerin kazanç ve
hayatları Dersim’lilerin ayakları altında her gün çiğnenmektedir. Toplu, büyük
çetelerin köy basması suretiyle götürmesi, mukavemet edenleri öldürmesi, yollar
kesmesi son aylarda âdî vakalar sırasına geçmiştir. Dersime’ yakın yerlerdeki
halk malından, canından emin olmadıkları gibi manevi cesaret ve mukavemetlerini
de kaybetmiş bulunuyorlar. Bu yakın çenberin, harici muhiti de cezasız kalan ve
bu vakaların tesiri altında ziraat ve ticaret noktasından maddeten mutazarrır
ve asayişsizlik yüzünden manen muztariptirler.
II) Dâhiliye Vekaletine
Dersim’in içinin arzettiği manzara bundan daha az acı ve
acıklı deyildir. Bir defa Dersim’in Çemizkezek, Pertek, Mazgirt ve Hozat
kazalarındaki umumiyetle Türkler ve aşiret hayatını terk ederek silahları
alınan çiftçiler tamamiyle Dersim’lilerin nufuz ve tehditi altındadırlar.
Devlet’e asker ve vergi veren bu halk canını ve malını
korumak için garp ve şimal aşiyretlerine vergi vermek mecburiyetinde oldukları
gibi her gün de soyulmak ve öldürülmek tehlikesindedirler. Soyulan pek çoktur.
Öldürülenler de vardır. Köyünden tarlasına gidemiyen ve yahut şehre iltica eden
köylüler pek çoktur. Dersim’in mütecaviz ve mütearrız aşiyretleri de
birbirlerine karşı hasım ve küskün bir vaziyettedirler. Aralarında müsademe,
mukatele ve hırsızlık daimîdir. Dahilde hükümet ve teşkilatı, zabıtası,
mahkemesi bir heyûladan ibarettir. Bu makanizma hükmünü ancak silahsız ve muti
halk üzerinde müessir olabildiğinden nufuz ve saltasını bunlar üzerinde
yürütmektedir. Dağdaki şakilere ve aşiyretlere karşı hiçbir emrini ve hükmünü
infaz edememektedir. Makûs bir netiyce olarak hükümet halk nazarında
aşiyretlerin ve onların ağalarının nufuzunu arttırmaktadır.
Dersim’in içi muntazam hükümet teşkilatına rağmen tamamiyle
anarşiktir. Dıştan görünüşü silahlı, teşkilatlı hırsızlar yatağı ve ocağı
olmasıdır. Bu ocak gün geçtikçe kızışmakta ve etrafını yakmaktadır. Acil ve
kat’i tedbir alınarak bu ocak kat’i surette söndürülmezse ateş günden güne
sirayetini arttıracaktır. Yakın zamanlarda hasıl olacak netiyce etraftaki
halkın gasp ve istismar sahalarının tabi oldukları ağaların hükmü nüfuzuna
girerek köle olmakla ve yahut bir çoklarının hazırlandığı gibi evlerini terk
etmekle Dersim’lilerin nüfuz ve tecavüz hudutlarının artması ve yahut ta silah
tedarik ederek daha gerilerdeki silahsız ve muti halka musallat olarak Dersim
sisteminin genişlemesi olacaktır.
III) Dahiliye Vekaletine
Dersim’de seyit Rıza ile, Haydaranlı rüesasından başka
ağalarla ve Seyit Rıza’nın oğlu ile görüştüm. Hepsinin vaz’ı tavru mutidir.
İlticakârdır. Hükûmetten ancak teveccüh ve himaye beklemektedirler. Cehalet,
fakirlik, arazi ve maişet darlığı bazı aşiyret efradını şuraya buraya tecavüze
sevk ediyor. Cumhuriyet hükümetinin bunları tecziye edeceği muhakkaktır.
Kendileri işleri ve güçleriyle meşgul oldukları halde bazı müfsitler
kendilerini hükümet nazarında müttehim gösteriyorlar. Bundan çok
Muztariptirler. Kendileri Türk’türler. Ve Cumhuriyetçidirler. Bazı Kürt’lerin
hırsızlıklarını onlara atfetmek doğru deyildir. Eğer bazı katil ve hırsızlar
aşiyretler arasına karışmış bulunuyorsa artık aşiyret hayatı kalktığı için
hükümlerinin nafiz olmadığından ve sözleri geçmediğindendir. Hükümet istediği
zaman onları yakalayabilir. Ve mağsubatı alıp sahiplerine verebilir. Kendileri
ile ayrı, ayrı görüşüldüğü vakıt bütün fenalığı yapan, hasım olan aşiyret
reisidir. Hükümet onun vücudunu kaldırırsa Dersim meselesi halledilir. Her
birinin ayrı ayrı şikayette ittifak ettikleri şahıs Seyit Rıza ile Haydaranlı
reisleri Kamer ve Hıdır ağalardır.
IV) Dahiliye Vekaletine,
Seyit Rıza’nın günden güne nüfuz hükmünü arttırdığı meşhuttur. Yağma ve hırsızlıklardan
en çok istifade ettiği ve hükümete en az ehemmiyet verdiği için diğer aşiyret
ağaları zahirde onu tel’in etmekte, fakat hakikatta ona gıpta eylemekte ve
gittikçe nüfuz ve tefevvukunu kerahetle kabul etmektedirler. Hariçtekilerle
münasebetlerinden şüphe edilen ve Koçkiri’ye kadar nüfuzu şamil olan ve
hariçteki katil ve hırsızları da himaye ederek silah kuvvetini ve adamlarını
arttıran bu adam kat’i tedbir alınmazsa istikbalin Dersim için hazırlanmış bir
şefidir. arz ettiği hal ve manzara şahıslardan ziyade bir sistem ve o sisteme
karşı idaredeki ihmalin netiycesidir. Bu vaziyeti ihdas eden sistem aşiyret
hayat ve ananesidir. Bu sistemi muzur ve tehlikeli yapan en müessir sebep ise
aşiyretin silahlı olmasıdır. Silah mıktarı altmış ve bu kadar aşiyretin
azlığına ve çokluğuna göre tahavvül etmek üzere ve kendilerinin de ayrı ayrı
ifadelerine göre on sekiz, yirmi bin tahmin edilmektedir. Binaenlaeyh Dersim’in
ıslahı ve içindeki ve bilhassa dışındaki halkın taarruzdan muhafazası ve
aşiyret sisteminin de halli için her şeyden evvel Dersim’in silahtan tecridi ve
Aşiret reislerinin bu muhitten uzaklaştırılması lazımdır.
V- VI) Dahiliye Vekaletine,
Resmi ve şahsi malumat ve mutaleaların ve mahallesinde
hasıl olan intibaların ve Dersim vak’aları ile yakından alakadar halk ile
yapılan haspihallerin netiycesi bu hükümde müşterektir. Umumi Müfettiş bey,
Vali bey Kazım paşa, Kenan paşa, Osman paşa, Mahmut bey ve diğer Vali ve
Kaymakamlarla yaptığım ferdi ve müctemi müzakerelerin askeri, mali, idari,
siyasi varit ve muhtemel her safhası mülahaza edilerek işin muhtelif
cephelerden tetkikiyle istihsal edilen netiycede defeatle ve ittifakle bu esasa
vasıl olunmuştur. Eskiden yapılan ve netiycesiz kalan hareketler daima göz
önünde bulundurulmuş ve Dersim’in artık Türk idare tarihinde yaşamaması ciheti
en esaslı hedef telakki olunmuştur. Avdetimde zati devletlerine vaki olacak
maruzatım da bu esaslara müteferri olacaktır. Bu hususta şimdi tatbik
teferruatından sarfınazarla hulasatan takdiri devletlerine arzedeceğim esaslar
şunlardır:
I. Dersim’in ıslahı acil ve
zaruridir. Tehirinde devletçe zarar vardır.
2. Islahın temini ve zararın
tevkifi ve izalesi ve Dersim sisteminin halli ancak;
A. Silahların toplanması, (Bu
da müşkil ve külfetli olmayacaktır)
B. Aşiret ağalarının ve ağa
olabileceklerin Dersim’den uzaklaştırılması,
C. Dersim’de topraksız ve
ağaların esiyri köylülerin mahallen ve ya naklen topraklaştırılması,
3. Bunların tatbiki askeri bir harekete mütevekkiftir.
Bu Askeri harekettir memleketin müdafaa sistemini gevşetmemesi ve bilhassa şart
ve cenupta tatbik edilen proğramı tehir etmemesi ve hazineye ağır bir yük
tahmil etmemesiyle telif eylemek şarttır. Bu askeri hareketin devlet
müdafaasını ihlal ve şark proğramını tavik etmiyecek surette tatbikinin mümkün
olduğu askeri mutalela ve müzakerelerle anlaşılmıştır. Veçhi tatbiki bittabi
tasvibi devletlerine arzolunacaktır.
4. Bu hareketin 932 senesinin ilk müsait mevsiminde
başlanmasında muvaffakiyet daha esaslı ve daha kolay olacağından ıslah
keyfiyeti tasvibi devletlerine iktiran ettiği anda askeri ve idari istihzarata
birden başlanır.
5. Nakil, iskan ve diğer idari program da tasvibi
devletlerine arzolunacaktır.
6. Kışın yaklaşmış olmasına ve taarruz ve tecavüzlerin
duracağı muhakkak olmasına rağmen Desim’lilerin taarruzuna uğrayan hariç
muhitteki Türkleri önümüzdeki ilk baharla yazın ilk aylarının tecavüzlerine
karşı mahfuz bulundurmak zaruridir. Bunun için de en müessir tedbir ve çare
oralardaki sabit ve seyyar Jandarma kuvvetlerinin diğer yerlerden tasarruf
edilerek takviyesi ve Türk köylülerinden bir kısmının silahlandırılması, Sansa
boğazı, Kemah boğazı, Kemaliye ve Çemişkezek’te eskiden olduğu gibi icapeden
askeri kuvvetlerin ikamesidir. Asker ikamesi keyfiyeti askeri harekât planına
Tevfik edilmek mümkündür. Bu ve bunlara ait tatbikat ve teferruat maruzatı
ayrıca takdim olunacaktır. Arzederim efendim.
Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya...''
1935 yılında, ''Tunceli
vilayetinin idaresi hakkında , 2884 sayılı kanun'' çıkartıldı... ''Tunceli
Kanunu'' adı verilen bu kanuna göre vilayet çok geniş askeri, idari ve yargısal
yetkilerlerle donatılmış askeri bir vali tarafından yönetilecekti. Bu vali
gerekli gördüğü kişi , aile ve aşiret üyelerini, vilayet dışına çıkarmaya,
sürgün ve tehcire de yetkiliydi!... Hükümetin ayrıca bölgeden, asker ve vergi
alma talepleri de vardı...
Dersim İsyanı öncesinde; 1936 Aralığında düzenlenen,
umum müfettişler toplantısında, 4.Umum Müfettiş Alpdoğan Paşa da raporunda
şöyle demektedir: '' Türkçe bilmeyen
çocuklara bu mekteplerde Türkçe öğretiliyor. Türk duygusu aşılanıyor. Tunceli
içersinde dilini unutmuş, Türk soyundan insanların kasaba ve nahiyeler
civarında iskanları düşünülüyor... Toplu bir Türk camiası vücuda getirecek bu
hususta hazırlıktayız. Soyadı kanunu mıntıkada takip edilerek, Türk soyu adlarının
soyadı olarak halka verilmiş olması ve bu adlarla kendilerinin
çağrılmasıdır...''
(devam edecek)
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder