DR REŞİD VE 1915 DİYARBAKIR KATLİAMLARI - Sadık Aslan Kürkçüler F Tipi Cezaevi

Anadolu halklarını katliamlardan geçiren kimi şahsiyetlerden sıkça sözedilir; ancak katliamcılığıyla herkesi geride bırakan Dr. Reşid fazla bilinmez. 1915 katliamlarını gerçekleştiren İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Kürdistan’daki baş aktörlerinden Diyarbakır valisi Dr. Mehmet Reşid üzerinde önemle durmak gerekiyor.

“Yarı yolda feci bir görüntüyle karşılaştık. Öldürülenlerin cesetleri, yolun her iki yanını adeta doldurmuştu. Bir kadın cesedinin uzun saçlarıyla yarı yarıya örtüldüğünü fark ettik; burada yüzleri kan içinde olan, kurumuş kanın narin bedenlerini kızıla boyadığı kadınlar gördük. Bir tarafta yine güneşin altında kömür gibi kararmış erkek cesetleri vardı. Siverek’e yaklaşırken, artık ortalık cesetlerden geçilmiyordu, büyük çoğunluğu çocuk cesetleriydi. Diyarbakır’a yaklaşırken, cesetlerin sayısı iyice arttı... Diyarbakır surlarının dibinde cesetler bulacağımızı düşünmüyorduk ama yanılmışız; kentin kapısından girerken bile ölülerin arasından geçiyorduk.” Yukarıdaki alıntı, 1915 yazında Diyarbakır’a atla giden bir Osmanlı görevlisinin kaleminden. Aşağıdaki alıntı ise, yine aynı günlerde, bir yaylanın yamaçlarına kurulmuş Mardin’in yükseltisinden, Diyarbakır’dan gelen ana yola bakan bir Süryani papazın yazdıkları.  ‘Askerler Hıristiyan esirlerini düşük fiyata Kürtlere satıyordu’ O yoldan gelenler tehcir kafileleridir; “Kürtlerden oluşturulan çetelerin kuşattığı, Diyarbakır’dan gelen uzun bir kafile gördük. Onlara saldırıyor, mallarını çalıyor, aşağılıyor ve aç bırakıyorlardı. Öldürülmeden önce Müslüman olmaları için bir şans veriliyor, tersi halde hemen öldürülüyorlardı. Bu dağlar ve vahşi arazi Hıristiyanlara mezar olmuştu... Askerlerin esirlerini çok düşük fiyatlarla Kürtlere sattığını haber aldık... Bazen tüm kafileyi 1.000 liraya, bazılarını 600 ya da 500’e bırakıyorlardı. Kafiledekiler çıplak arazide ve vadilerde bırakılıyor, dağıtılıyor, elbiseleri soyulup vuruluyorlardı. Ama bu kadarla da kalınmıyor; karınları yarılıyor, bağırsakları çıkarılıyor, değerli bir şey kalmasın diye kadınların saçları, giysileri ve ayakkabıları aranıyordu. Altın dişi olanlar en talihsizleriydi. Çünkü öldürülmeden önce bu dişleri sökülüyordu. Bütün bunlar yüklü bir ganimete konmak içindi.” Normal bir insanın hayal gücüyle bile ulaşamayacağı ve insan havsalasının alamadığı bu anlatılarla daha fazla karşılaşıyoruz. Tarihsel bir arka plan varolmakla beraber, Ermeni aydın ve önde gelenlerinin İstanbul’dan Çankırı ve Ayaş’a tehcir edildiği gün olan 24 Nisan 1915, genelde Ermenilerin yokoluş yürüyüşünün başlangıcı olarak kabul edilir. Bunu, temel kurulma noktası olan, o dönemin İçişleri Bakanı Talat Paşa’nın çıkardığı Tehcir Kanunu’nun tarihi olan 27 Mayıs 1915 izler. Ermenilerin yokoluş yürüyüşüne 500 bin Süryani de dahil oldu Ermenilerin bu Yokoluş yürüyüşü’ne, geride kırımdan geçmiş 500 bin insan bırakarak Süryaniler de dahil olur. Bu 500 bin rakamı, Ermenilerin uğradığı katliamın bilançosu olan 1-1,5 milyon rakamından küçük olacak ki genelde ya unutulur ya da parantezlere, dipnotlara hapsedilir! Belirtilen tarihler, günümüze katliamlara maruz kalmış halklar açısından travmalar veya varolma mücadeleleri; diğer taraftan da yüzleşememe sorunlarından dolayı farklı toplumsal sorunlar ve değişik garabetler olarak sirayet eder, Türk ve Kürt toplumları dahil olmak üzere, meselenin esas müsebbibi olan kurumlarca hakkıyla bir yüzleşme gerçekleştirilemeden toplumsal ve kurumsal hastalıklardan kurtulmak da çok zor. Mahlukat-ı beşer nisyan ile malul olabilir ama toplum öyle değildir, organizma olarak bir hafıza taşır, unutursa illa ki bir vakit dikişleri patlar. Bedeli çok ağır olur. O nedenle aradan neredeyse 100 sene bile geçse Ermeni ve Süryani katliamları günümüzün sorunlarıdır. İttihat Terakki’nin pantürkizmi ve Diyarbakır valisi Dr. Reşid Yaşananlar bağlamında yeterince bilinmeyene büyüteç tutmak, yaşanmış olana daha iyi vakıf olmak, bunu da bir tutuma dönüştürmek için gerekli olur. Bundan hareketle, 1915 katliamlarını gerçekleştiren İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Kürdistan’daki baş aktörlerinden Diyarbakır valisi Dr. Mehmet  Reşid üzerinde önemle durulmayı gerektiriyor. Anadolu yakın tarihinde, halklara kök söktüren, halkları katliamlardan geçiren bazı şahsiyetlerden sıkça sözedilir. 1918’de Karadeniz’de Rumları kırımdan geçirdikten sonra Koçgîrî’de de Kürtleri katleden Topal Osman (Laz Osman); Türk-Yunan savaşında İzmir’de Rumları katledip İzmir Fatihi namını aldıktan sonra Koçgîrî’de de bildiklerini uygulayan Sakallı Nurettin Paşa, bu Sakallı’nın damadı olup hem Koçgîrî, hem Zîlan hem de Dêrsim Kürt katliamlarında temel rol oynayan Hüseyin Abdullah Alpdoğan sıkça zikredilenlerdendir. Bunlara eklenecek başka isimler de sıralanabilir. Ne var ki katliamcılığıyla bunları geçen Dr. Reşid ya fazla bilinmez ya da isminden az bahsedilir. 23 Ocak 1913 Bab-ı ali Baskını’yla ittihatçılar yönetimi ele geçirdikten sonra Talat, Enver ve Cemal muhteşem üçlüsü pantürkist fikirlerle hızla bir askeri diktatörlük kurmaya başlarlar. Anadolu’nun batısında da örgütlenmeler geliştirilirken Kürdistan vilayetlerine gönderilen yöneticiler bu üçlünün akrabaları veya en yakınlarıdır. Çünkü pantürkist politikayla batıda Rumların halledilmesine başlanmıştır ama esas halledilmesi gerekenler olarak doğuda sırasıyla Ermeniler, Süryaniler ve Kürtler, yani ‘Türk’ olmayanlar bulunmaktadır. Onları halletmek için de ‘kafa adamlar’ gerekecektir. O dönemde Van, Hakkari, Siirt ve Bitlis şehirlerinde Ermeni ve Asuri-Süryani katliamlarını gerçekleştirenler olarak Cevdet, Enver’in kayınbiraderi, Halil Kut ise Enver’in amcasırı. Enver’in kardeşi Nuri Paşa da Kürtlere en zalim davrananlardan biri olacaktır. Dağıstan’dan geldi Kürtlere akraba oldu Dr. Reşid de 1915 katliamlarının, nüfusu homojenleştirme planlarının sahibi olan Talat Paşa’nın bölgedeki başyardımcısı olarak Diyarbakır valiliği yapar. 1915 yaz ve sonbaharında Diyarbakır ve Mardin kentlerini bir vahşet ortamında diken üstünde yaşatmıştır. Yazının başındaki iki alıntı Dr. Reşid’in sorumluluğundaki katliamlardan iki kesittir. O vakit Mardin bir sancak olarak Diyarbakır vilayetine bağlıdır ve Diyarbakır vilayeti genelinde olup bitenler yaygın ve bilinçli bir işbirlikçi ağını ve üst düzeyde bir koordinasyonu gösteren dehşet verici ve sistematik bir özelliğe sahiptir. Dr. Reşid’i birçok ‘meslektaşı’ndan farklı kılan, onun bu özellikleri sergileyebilme ‘yetisi’dir. Bu şekliyle gündeydeki çöllere tehcir kafileleri sürülürken, çölden önceki bu son vilayetin yolları ve patikaları, kuzey vilayetlerinden gelen tehcir kafilelerinin saldırıya uğrayıp katledildiği ölüm tarlalarına dönüşmüştür.  1872’de Dağıstan’da doğan ve bebekken Türkiye’ye getirilen Reşid, ilk ittihatçılardan bir Çerkez’dir. İstanbul’da Askeri Tıbbiye’de okurken, 1889’da okul arkadaşları olan Kürt Abdullah Cevdet ve İshak Şükuti, Arnavut İbrahim Temo ve Azeri Hüseyinzade Ali’yle beraber İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin temeli olan İttihad-ı Osmani Cemiyeti’nin kurulmasında rol aldı (ilk ittihatçılardan hiçbiri Türk değildir). Bu çalışmalarda Şahin Giray kod adını alır. Torunları bu adı sonradan soyadı olarak benimseyeceklerdir. 1897’de Cenevre’de yayınlanan İttihat ve Terakki dergisi ‘Osmanlı’nın çıkarılmasında iki Kürt, İshak Sükuti ve Abdullah Cevdet’le beraber çalıştı. Siyasi faaliyetleri nedeniyle sürgündeki Kürt siyasi eylemcileriyle tanıştığı Kuzey Afrika’ya sürgün edildi. Botan Mîr’i Bedirxan’ın torunu Mazlume ile evlenmişti. Bu yolla Bedirxan sülalesinin sadık kolları ve onların araclılığıyla da Milli ve Karakeçi aşiretleriyle iyi ilişkisi ve Kürtlerle içli dışlılığı neye yaradı dense, bunun hayırlı bir sonucundan bahsedilemez. Kürtleri böylece iyi tanımış olduğundan olsa gerek Reşid, 1915’te katliamlarda aktif rol oynamak üzere ağırlıklı olarak Kürtlerden teşkil El-Xemsin denilen ölüm mangaları örgütlemiş, en büyük katliamları bu gruplar yapmıştır.   Ermeni ve Süryani çarşıları yakıldı 1908 Jön Türk devriminden sonra sürgünden dönmüş, idari işlerde kariyerine başlamıştı. 1909’dan itibaren İstanköy kaymakamı, Humus, Kozan, Rize ve Karesi mutasarrıfı olarak görev yapmıştı. Karesi’de 1913-1914’te çalışırken Talat’ın emriyle Rumların zorunlu tehcirini örgütlemişti. “Vicdansız, şiddete tapan, ahlaksız ve iyi bağlantıları olan” bu adam ilkin İttihat-Terakki’nin kirli işlerini ve tetikçiliğini yaparken, katliamcılığın stajını bu son görev yerinde yapmış gibi gözüküyor. Daha sonra Basra’da çalışmış, Bağdat ve Musul’da da valilik yapmıştı. Dr. Reşid, 1914 Ağustos’unda Diyarbakır valiliğine atandıktan bir hafta sonra Diyarbakır’ın eski çarşıları üç gün üç gece yandı. Yakılıp yağmalanan, harabeye dönen 1578 dükkan ve deponun çoğu Ermeni ve Süryanilere aitti. Reşid’in daha barış zamanındaki bu aculluğu, onun görevinden alınıp yerine, Hıristiyanlara daha yakın olan Hamid Bey’in getirilmesine neden oldu. Ne var ki çarşı yangını daha kötü günlerin habercisiydi ve altı ay sonra Mart 1915’te Reşid yeniden vali koltuğuna oturtuldu. 27 Mayıs 1915’teki ilk Ermeni tehcir kararnamesi, cephe hattından uzak olduğu için fiilen Diyarbakır’ı dışta bırakmıştı. 21 Haziran’da Talat, Ermenilerin genel tehcir emrini Diyarbakır, Trabzon, Harput ve Sivas valilerine gönderecekti ama Reşid daha Nisan’da katliam hazırlıklarına başlamıştı. Yerel İttihat ve Terakki mebusları olan Feyzi ve Zülfü ile uyumlu çalışmış (Bunlar Dr. Reşid’in ekibinin en önemli isimleridir), kendisine ayakbağı olabilecek Maden-Ergani, Mardin, Lice, Derik, Midyat, Çermik, Savur ve Silvan yöneticilerini ya görevden uzaklaştırmış ya da öldürtmüştür. 50 milis içerdikleri için Arapça ‘elli’ anlamına gelen El-Xemsin ölüm mangalarını da eşzamanlı olarak oluşturur. Hıristiyanları Dicle’de boğdurdu Nisan ortasında askerler ev ve kiliselere dalmak için silah arama bahanesini kullandılar ve genel aramalara başlandı. Mayıs sonunda 2000’e yakın Süryani ve Ermeni önde geleni tutuklanarak işkencelerden geçirildi, bazıları işkencelerde öldürüldü. Aynı günlerde Musul’a doğru ilk tehcir kafilesi yola çıkarıldı ve yolda katledildi. Reşid, yüklü bir rüşvet karşılığında, bir grup çok zengin Ermeni’yi tehcir yerini, Urfa’dan daha kolay göç edebileceklerini düşündükleri Musul’a aktarmaya söz vermişti. Grup, bu özel anlaşmanın onları kurtardığına inanadursun, Reşid’le anlaşmalı olan Kürt Mustafa ve Ömer tarafından Musul’a ulaşım yolu olan Dicle Nehri’nde tümü öldürüldü. Mustafa ve Ömer, Raman Kürtleri kadın ağası Perîxanê’nin oğullarıydı. Kafilelerden elde edilen ganimetin yarı yarıya paylaşılması biçiminde Reşid’le anlaşma yaparak Dicle Nehri yoluyla keleklerle gönderilen 4 büyük kafilenin katledilmesine katıldılar. Güzergah boyu birçok yerde, halk nehirde yüzen şişmiş cesetlerle karşılaşınca yerel yönetim tehcirlerin karayoluyla yapılmasını emretti. Haziran’da amele taburlarında görev yapan çok sayıda Hıristiyan asker Ergani, Harput, Urfa yollarında öldürüldü. Mardin, vilayete bağlı bir sancaktı ve özellikle Süryanilerin önemli dini merkezleri buradaydı. Reşid, elindeki kadroların bir kısmını buradaki katliamları örgütlemek için gönderdi. Katliam hazırlıkları için vilayet merkezinde yapılan, asker kaçakları ve silahlar için ev aramaları, tutuklama gibi ön hazırlıklar aynen burada da gerçekleştirildi. Bunun için Reşid’in kendisi de bizzat Mardin’e gitti. Tutuklananlardan oluşturulan, Ermeni dahil çoğunluğu Süryani olan kafileler Diyarbakır’a götürülme adına yollarda katledildi. Başlangıçta Almanların Osmanlı Hükümeti’ne Ermenilere sert işlem etmeleri için örtülü izin verdiği bilinen bir gerçek. Ruslara karşı ayakbağısız savaşacak bir Osmanlı isteniyordu, hatta bu nedenle Asya’ya bile yayılacak Pan-Türkist ütopya teşvik ediliyordu. Katliamlar diğer Hıristiyan grupları, hatta Alman misyonerleriyle ilişkideki Protestan ve Katolik yanlıları da kapsayınca bazı Alman diplomatları tepki gösterdi. Bunun üzerine Talat Paşa, Ermeni olmayan Hıristiyanların öldürülmemeleri için 12 Temmuz’da Reşid’e telgraf gönderdi. Ama bu telgraftan önce Nisan ve Mayıs katliamları çoğunlukla Diyarbakır kenti ve civar köy-kasabalarda gerçekleştirilmişti. Haziran ve Temmuz başındakiler Mardin sancağında olmuştu. Yani zaten olan olmuş, geriye kurtarılacak pek bir şey kalmamıştı. Buna rağmen Talat’la danışıklı olduğu anlaşılan öldürmelerin devam ettiği, daha gizli kapaklı gerçekleştirildiği görülüyor. Örneğin Midyat’taki saldırılar 19 Temmuz’da başladı, bir hafta süren katliamda 7 bin Süryani katledildi. Nusaybin’dekilerin hemen tümü ve Cizre’de de 5 bin Süryani Ağustos’ta katledildi. Osmanlı yetkilileri bile Dr. Reşid’e öfkeliydiler çünkü muhalif memurları bile öldürtmüştü. Ama Reşid, buna rağmen 1916’ya kadar koltuğunu korudu. Diyarbakır vilayetinde 200 bin Ermeni ve Süryani öldürüldü Reşid’in valiliği süresince Diyarbakır, ölüm tarlaları vilayetiydi ve kaynaklar Diyarbakır vilayetinde 200 bin Hıristiyan’ın öldürüldüğünü tahmin ediyor. Bu sayının 145 bini vilayetin yerlisi, yaklaşık 55 bini tehcir kafilelerine yapılan saldırılarda öldürülen yabancılardır. Yerli kurbanların 75 bini Süryani, 70 bini Ermenidir. Reşid’in Diyarbakır ve Mardin’de karşımıza çıkan katliam sistematiği şöyle özetlenebilir: İlkin dini liderler dahil erkek ileri gelenlerin tutuklanması, işkenceli sorgular; yaklaşık bir ay sonra ileri gelenlerin öldürülmesi, sonra diğer yetişkin erkeklerin tehcidir ve öldürülmesi; erkek akrabalarına katılacakları söylenen kadın ve çocuklardan teşkil kafilelerin kentlerden çıkarılması. Bütün bunlar olup biterken gayrı-müslimlerin servetlerine el konulması. Katliamlar 1915 Haziran ve Eylül’ü arasındaki kısa dönemde tamamlandı. Bölgenin her yerinde kurbanların cesetlerine rastlanabilirdi: “Ana yollarda, şehir kapıları dışında, kasaba dışındaki tepelerde, mağaralarda, kaynaklarda, kuyu ve sarnıçlarda, lağımlarda, göllerde ve nehirlerde sürüklenirken. Hiçbir yolcunun gözünden kaçmazdı cesetler...” Dr. Reşid 1915 sonlarında İstanbul’a çağrılarak İttihat-Terakki’nin gözünde aşırı görünen kitlesel öldürme olayları nedeniyle sorgulandı. Sorgusunda “Ermeni eşkıya vatanın bünyesine girmiş tehlikeli mikrop kolonisinden başka bir şey değildi. Doktorun görevi de mikropları öldürmek değil mi?” diye doktorluk mesleğine bağlılığını ifade etti! Savaştan sonra hapsedildi ama mahkemeden önce cezaevinden kaçırıldı. Genelde, zamanında her şeye kadir yüksek ego sahiplerinde görülebilen şekilde, ‘düşüş’ten sonra, aranırken intihar etti. Cumhuriyet döneminde ‘vatani hizmetleri’nden dolayı çocuklarına maaş bağlandı... “Zalim zulmünü işletirken akellilerin elleri temiz olamaz” der Halil Cibran. Dr. Reşid, zulmünü yeterince işletmiş gözüküyor. Ama feodal güçler, çeteler, kışkırtılmış gruplar ve hatta mahalli halk dışındaki tepelerde, mağaralarda, göllerde cesetler dolup taşarken kim, nasıl temiz kalmış olabilir ki?!  Kaynakça: - Katliamlar, Direniş, Koruyucular - David Gaunt - Belge Yayınları - İttihat Terakki ve Kürtler -  Naci Kutlay - Beybûn Yayınları - Cemal Paşa ve Ermeni Göçmenler - Hikmet Özdemir - Talat Paşa’nın Gurbet Masalları -  Cemal Kutay  1201

 

BİR KÜRDÜN BARIŞ İÇİN İSYAN ÇIĞLIĞI !

SAVAŞACAKSANIZ BİLİN BUNLARI -Faruk Arhan*

 

Ben ve benim gibi çocukluk geçirip ve evre evre ölümlerle tanışmış, sürekli etrafındakileri kaybetmiş kişiler toplumsal hayatta nasıl bir yerde durabilir?

Öncülüğünü Abdullah Öcalan ve arkadaşlarının yaptığı “Apocular”, 27 Kasım 1978’de Diyarbakır’ın Lice ilçesi Fis köyünde PKK’nin kuruluşunu gerçekleştirdikten tam 7 ay sonra, 29 Temmuz 1979’da Hilvan’ın Kırbaşı köyüne baskın düzenlediğinde yedi yaşındaydım. O yaz Hilvan’da ilkokul 2. sınıfına hazırlanan, “Ne Mutlu Türküm Diyene” demeyi sökememiş bir öğrenciydim. AP milletvekili Mehmet Celal Bucak’a yönelik yapılan baskının gerçekleştirildiği Kırbaşı, akrabalarımın köyüydü. Baskın sırasında hayatını kaybeden ve benden sadece 6 ay büyük olan İsmail Arhan’ın annesi Fidan Avcı annemle, babası Fuat Arhan babamla amca çocuklarıydı. Bu baskından 2 yıl 17 gün önce de ilçe merkezinde devletin desteklediği paramiliter sağcılar tarafından amcamın oğlu Kadir Koreli öldürülmüştü.

Çocukluğumda...
PKK , Kırbaşı köyüne baskın yaptığı dönemde ilçe merkezinde Apocular ismiyle etkiliydi. Mahallelerde hakimiyeti vardı. Hilvan o dönemde tam bir savaş alanıydı. Hemen hemen her gün sokak çatışmaları yaşanırdı. Şehir merkezinde bugün, o dönem öldürülen polislerin 1980 darbesinden sonra isimlerinin verildiği nice sokak vardır. Yine o dönem, ilçenin kırsalındaki köylerde askerlerle girilen çatışmalar yaşanırdı. Bucak ailesinin devlet desteğinde, vahşette zirve yaptığı, gençlerin “Apocu” diye canlı canlı patoslara atıldığı dönemdi. Ben çocuktum.

Sokakta çatışma sonrası can çekişen polisi de, cenazeleri sağlık ocağının garajına gelişigüzel konulmuş askerleri de, vücutları paramparça edilmiş PKK militanlarını da gördüm o yaşlarımda. Gecenin herhangi bir saatinde patlayan silah sesleriyle sabahladığımız da oldu, sokakta oyun oynarken çatışmaların ortasında kaldığımız da. Büyüklerimize bir oyun havasında şarjör doldurduğumuz da…

21 Mart 1980’de okuduğum Ülkü İlkokulu’nda müdür olan Bekir Dadaş ölü bulunduğunda henüz 8 yaşına girmiştim. Hem amcamın hem halamın oğlu (anne ve babası babamla amcazade) diyeceğim Sıtkı Paydaş, asker kıyafetleri giymiş kişilerce Hilvan-Urfa karayolununun 13. kilometresinde aracı durdurularak Eylül 1980’de öldürüldüğünde (hâlâ faili meçhul) 8 yaşımı çoktan geçmiştim. Sıtkı Paydaş’ın öldürülmesinden birkaç gün sonra darbe oldu.
Darbeden sonra ilçeye seçilerek gönderildikleri belli olan eğitim kadrolarıyla birlikte artık okul bahçelerinde bile Kürtçe konuşmak yasaktı. Düşüncede Kürtçe, dilde Türkçe uçurumları arasında belleğimizi gerdiğimiz yıllardı. PKK , 15 Ağustos 1984’te Şemdinli’yi bastığında ben 12, geçen yıl tanışma şansına eriştiğim bugünkü Şemdinli Belediye Başkanı Sedat Töre, 1 yaşındaydı.

13 Aralık 1988 günü, yine babamın amca çocuklarından eski CHP vekili Celal Paydaş, Diyarbakır Cezaevi’nde gördüğü işkenceler sonucu geçirdiği kalp kriziyle yaşamını yitirirken 16 yaşındaydım. 1991’de İstanbul Üniversitesi’nde eğitimime başladığımdan 3 yıl sonra gözaltında kaybedilecek Diyarbakırlı Cüneyt Aydınlar’ı tanıdığımda 19 yaşındaydım.
Cüneyt Aydınlar 1994 Şubat’ında gözaltındayken öldürüldüğünde henüz 17 yaşlarında olan kardeşi Emrah’ı 25 Şubat 2012’de Galasaray meydanında Cumartesi Anneleri’nin oturma eyleminde tanıdığımda o 35, ben 40 yaşıma giriyordum.
Aynı yılın (1994) Haziran’ında dedemin yeğeni, bana, “Dağa çıkıp gerilla olmak kolay, önemli olan hayatın içinde kalıp gerilla olmak” diyen dayım Muhsin Melik, Urfa şehir merkezinde kontrgerilla tarafından suikast sonucu öldürüldüğünde 22 yaşındaydım.
1996’nın Ekim ayında Almanya’ya kaçak yollarla göç edecek Sıtkı Paydaş’ın tek oğlu, kuzenim Mehmet Paydaş’ı öğrenci evimde misafir ettiğimde 24 yaşındaydım. Sedat Töre’nin de, Sıtkı Paydaş’ın oğlu ( Almanya’da mülteci) Mehmet’in de, Cüneyt Aydınlar’ın da, Aydınlar’ın kardeşi Emrah’ın da, Muhsin Melik’in oğlu Rohat’ın da gözlerinde hep kendi gözlerimi gördüm. Aynı telaş, aynı kırılganlık, aynı yitiklik, aynı keder, aynı yılgınlık ve aynı dilek…

Ve bugün...
Bugün benim ve benim gibilerin dün yaşadıkları, kimi çocuklar için yeni başlıyor. Asker ya da gerilla yakını olsun, fark etmiyor. Bir çocuğun ölümle tanışması, hele ki böyle birey olmayan karşı faili / adresi tanımlanmış bir ölümle tanışması belleği tümden allak bullak ediyor. Benim belleğim hâlâ allak bullak.
Ben ve benim gibi çocukluk geçirmiş ve ölümlerle tanışmış, sürekli etrafındakileri kaybetmiş kişiler toplumsal hayatta nasıl bir yerde durabilir? Haftasonu için yapılan planlar, maç keyifleri, sevgiliye verilecek armağan için harcanan efor gibi şeyler bana çok saçma geliyor. Çünkü belleğimde yeni ölümlerle çoğalan ve büyüyen ve temizlenmemiş bir kan pıhtısı duruyor öylece.
Yalnız olmadığımı bilmek ise daha çok acı veriyor. Şemdinli’nin, Hakkari’nin, Cizre’nin, Diyarbakır’ın çocuklarını düşündükçe kahroluyorum. Aynı şekilde bayraklarla örülü ve bir süre omuzlarda taşınan asker cenazelerini ve askerlerin yakınlarını düşündükçe yine kahroluyorum. Coğrafyası yok çocukluğun. Çocukluk bir ulusa, bir kimliğe, bir kültüre ya da bir idelojiye ait değil.
Ve bilin, belki de biliyorsunuz, hatırlatayım istedim. Hayatımızdaki her şeye ama her şeye karar veren çocuklukta yaşadıklarımızdır. Bugün çocuklarına savaş, kan ve ölümü yaşatan, yarın sağlıklı bir toplum beklemesin.
Bilin bunları! Bildirilerinde, PKK her öldürdüğü askeri 5 ile çarpsın, TSK her öldürdüğü gerillayı 5 ile çarpsın. Ya da 10 ile çarpın. Sadece ölenle kalmıyor bu savaş. Ve rakamlar üzerinde kibirli kanlı cakalarınız insanlık ve vicdan karşısında beş para etmiyor. Bilin bunları! Sadece öldürmüyorsunuz, öldürerek düşmanlıkları diriltiyor, düşmanlıkları çoğaltıyorsunuz.

Artık yeter!
PKK amacına ulaştı. Betonlara gömülen Kürtleri diriltti ve bu halkın varlığını sorunlarıyla beraber dünyaya gösterdi. TSK da PKK karşısında yenilmeyeceğini defalarca kez kanıtladı. Sürmez bu savaş böyle. Lütfen, zor bir şey istemiyoruz. Kendimiz için istemiyoruz. Ben ve benim gibiler çoktan kaybetti çocuklukluklarını ve hayatlarını. Gömülmeyi bekleyen, yaşayan ölülere çevirdiniz bizi. Yeter! Tek dileğimiz gömülmeden önce barış. Bilelim başka çocuklar savaşın kurbanı olmayacak.
Sadece ellerinizi karşılıklı tetikten çekin ve aklıselim durup düşünelim kan akmadan. Adına masa mı dersiniz, müzakere mi dersiniz, doğrudan / dolaylı diyalog mu dersiniz. Lütfen bunu yapın ve samimiyetle, birbirimizi ve kimseleri kandırmadan bunu yapalım.
Ne kaybederiz? Yetmedi mi bu kadar genci toprağa gömdüğümüz. Ve yeni, başka çocukların belleklerine kan ve ölümü sokmayın artık! Lütfen… Yeter!

*19 Ağustos tarihli Radikal İki’den alındı

STRATEJİSTLER,GAZETECİLER,DEVLET KAYNAKLARI-Yıldırım Türker

Radikal Gazetesinin Yayınlamadığı Yazı

Radikal Gazetesi  medyadaki az sayıda dürüst muhalif yazarlardan biri olan Y.Türker’in bu yazısını yayınlamadı.Türker gazeteden ayrıldı.İşte o yazı:

Hakikatle aramızda bin bir özenle örülen duvar üzerine ileride sosyolog, tarihçi ve arkeologların hayli kafa patlatacağı kanısındayım.

Memleketin devletle ilişkisinin bir süredir bütün ikna ediciliğini, bütün algı ve kayıt sistemlerini kaybetmiş, dünya açısından da raflarda çürüyecek bir serüven kitabına dönüşmüşlüğü can yakıcı bir aleniyet kazandı.

Öte yandan kaşındırıcı bir heyecan verdiğini de itiraf etmeli yeri gelmişken. Bir kere acılı olmakla birlikte yaşanması elzem bir yüzleşmeler yumağı ile karşı karşıyayız. Geçici suretler birer birer yırtılıyor; dolunay kuşağındayız ya, kurtadamlar kurda dönüşüyor, bedbin bitkinler uyuya kalıyor. Muhasebe yapmanın, gelir gider dökümleri çıkarmanın tam zamanıdır.

Düşünmeyi, tartmayı, dile getirerek tanzim etmeyi tekinsiz bir eylem olarak yaftalamayı sürdürüyor iktidar. Kendi önerdiği dil ise en ufak bir analitik noktalama taşımayan, şu kadarcık tutarlı olma çabası yansıtmayan bir silsile.

Türkçenin hayat yorumu, hiçbir dile tercüme edilemeyecek, ancak bu kültürü paylaşanlarca anlaşılabilecek ilkel bir kodlama sistemine dönüştü.

Şemdinli'de 20 küsur gündür süren savaş karşısında dilini dolaşıma sokabilen zevatın yaklaşımları, gelmiş olduğumuz iletişim düzeyini aşikar ediyor.

Taha Akyol ve onun gibi kimilerince sağın entelektüeli ilan edilmiş yorumcular, nesebi gayrı sahih stratejistler ordusundan beslenen köşe yazarları ve hükümet kaynakları, karşımıza zillerini takmış zafer çiftetellisiyle çıkıverdi.

Kendilerine besbelli kimi devlet kaynaklarınca aktarılmış hikayeleri tarihi bağlamına oturtan öz yorumları olarak yansıttılar. PKK, Arap baharından mülhem bir ayaklanma başlatmak için Şemdinli'yi işgale kalkıştı. Ama halktan beklediği yüzü bulamayınca, şükür kahraman ordumuza ve PKK terörü altında inim inletilen halkımıza ki bu işgal hedefine ulaşamadı. Ulaşmak ne kelime yanaşamadı bile. Muzaffer ordumuza, savaşından bir mermi taviz vermeyen hükümetimize şükürler olsun.

Başlamadan bittiği için bayram ilan edilen günlerin toprakları.

Toplu bir delilik adeta.

Gerçeklerin karşısında başka yere bakıyor da görmüyormuş gibi davranmak için olmadık taklalar atan masal ülkesi ahalisine duyurulur. Evet. Şemdinli'ye giremiyorsunuz. Orada kimin ölüp kimin kaldığını da bilemiyorsunuz.

Orası sizin için toptan bir sır ülkesi. Sizin orada yaşanan üstünde en ufak bir müdahaleniz olamaz. Bu işin çözümünü silahlı büyükler ellerine geçirmiş. Dolayısıyla koskoca bir ordu olarak bir aya yakın zamandır çapulcu denilegelen, sayısı birkaç yüzle ifade edilen PKK gerillalarına karşı savaşmaktasın.

İlk olarak, evet başbakanım, Fırat haber ajansından, bunun için bir de benden özür bekliyorsun ama, sözgelimi bir Özgür Gündem'den, Nuçe'den duyduklarımız, okuduklarımız var. Bizim ana akım basında yok sayılan bir iç savaş süregitmekte. Artık kaçınılmaz olduğundan, köylerinden kopartılmış vatandaşın kaymakam kapısı önünde toplandığını biliyoruz. Köylerine dönmek istiyorlar. Ama köyleri onlara kapalı. Köyleri gazetecilere de kapalı. Köyleri bütün dış dünyaya kapalı. Ne emniyet ne kaymakamlık, devletin hiçbir kurumu oradaki vatandaşa hizmet götüremiyor. O topraklar Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarından arındırılıyor ve bu durumun ne zaman sona ereceği, nelere malolacağı bilinmiyor. Bildirilmiyor. Tenezzül gösterilmiyor.

Ama başarısız kalmış PKK için çocuklar gibi 'oh, oh' çekmemiz isteniyor.

PKK Şemdinli'yi işgal edememiş. Ne mutlu biz Türk milletine. Ama Şemdinli'nin köyleri, bir kısmı yakılarak boşaltılmış. Kimse o topraklara ayak atamıyor.

Kurtarılmış toprakların, boşaltılmış tampon bölgelerden farkı olmaz mı? Meğer o toprakları PKK işgal edememiş. Gitmesek de, görmesek de, o köyler bizim köylerimizdir...

Bu parçalı, hatta paramparça algı kendine olan, olması gereken uzak açıyı tamamıyla kaybetmiş muktedirler ve yandaşları tarafından hoyratça paylaşımımıza sunuluyor.

Suriye'de öyle, Şemdinli'de böyle.

Uludere'yi boşver, Suriye'ye bak. Şemdinli'den sana ne, Halep'i dinle.

Tutarlılık gayreti bile fuzuli geliyor efendilere. Tutarlı olma gayreti, ar ve edep duyguları muhaliflere, eziklere ve kaybedenlere yakışır zaten. Ne tenezzül buyuracaklar.

Körlükleri, karşılarındaki halkların körlüğüne inançlarından, sonsuz özgüvenlerinden kaynaklanıyor.

Devlet kaynaklarının servis ettiği burkulmuş mantık müsamerelerini, o kaynaklara biat edip gazetecilik, yorumculuk kisvesi altında okura ileten, bir kez daha devletine aracı ve kefil olan gazeteci müsveddeleri artık fütursuzca saçmalıyor.

Bu akıl fikir erozyonu sürer giderken dün Hürriyet'in manşeti, "Ona kalbimi açmıştım" idi. Emine Erdoğan'ı Suriye olayı çok yıkmış. "Dost olarak insanları kalbimize sokuyoruz. Esma Esad'a kalbimi açmıştım. Benim için büyük hayal kırıklığıdır" demiş.

Hürriyet'in bomba manşetine göre Emine Erdoğan, "Esma Esad asla kibirli değildir. Çok candan bir insandır. Ülkesinde demokratikleşme, çağdaşlaşma isteyen bir kadındı. O nedenle olup bitenlere bu kadar duyarsız kalmasına inanamıyorum" diyesiymiş.

Derdimi anlatabildim mi?

MERHABA MORUK! - Hasan Gürkan

ALTMIŞINCI YAŞ MANİFESTOSU*

BAHAR GEÇTİSE NOLA, /HAZANI HOŞ GÖRELİM

ZAMAN ZAMANA ERİŞMEZ /BİZ ANI HOŞ GÖRELİM 

Merhaba,

Hayat denilen kavga bu eylülün yirmisinde beni cebren altmış yaşıma sürüklüyor

Akranım olan dostlarım, ahbaplarım, yoldaşlarım, bu yaşa benden önce gelenler, geçip gidenler alınmasın. Altmış yaş resmen ihtiyarlık yaşıdır.

Merhaba moruk! derler adama. 

Yo! Sakın bana her yaş güzeldir mavalı okumayın. Her yaş güzel değildir. Devlet tarafından işkence, idam, yargısız infaz vb ile hatırlatılmazsa, yaşlanmanın/ölümün aklın ucundan bile geçmediği yaşlar güzeldir. Belediye otobüsünde, dolmuşta kimsenin ayağa kalkıp da “buyur amca” demediği yıllar. 

Bak dostum,

Altmışın kapısına dayandığında usulca, geriye bakıyorsun. Katettiğin yol epey uzun. Önündeki ise kısa ve engebeli. Bu, hiç hoşuna gitmiyor. İflah olmaz bir aptal değilsen her şey sana son yokuşu inmekte olduğunu söylüyor. Kabullen yoldaş, şimdi hazandasın. 

Hasan efendi,

Arkadaşlarınla yola çıktığınızda, Marksizm-Leninizm, proletarya enternasyonalizmi, ihtilal diyordunuz da, mitinglerde manzumeler eşliğinde kalpaklı Mustafa Kemal posterleriyle yürüyordunuz, gardrobdakine muhalefeten! Hatırladın mı? Bu sizin kuşaktan çok önce eski tüfek yoldaşlarınızın başlattığı talihsiz bir çırpınış, marksizmle kemalizmi imtizaç ettirme çabasıydı. Bir bak allasen o çaba bugün nerelere geldi. Vatan, uygun adım laik cumhuriyet mitingleriyle çalkalanıyor. 

Tavariş Arslan,

Mitinglerde, korsan gösterilerde, grevlerde, hapiste, işkencede evet, hiç itirazım yok devrimciydin(iz). Ama kadın yoldaşların(ız)la, sevgililerin(iz)le, karın(ız)la, kaçamağın(ız)la ilişkin(iz)de tam bir beş r’li erkektin(iz).

Ayıp değil mi ihtiyar! Erkek egemen geçmişin(iz)den ve dahi bu günün(üz)den yüzün(üz) kızarmıyor mu? 

Demircan Yoldaş,

Parti dili militaristti. Çelik disiplin,öncü müfreze sıra neferi vesaire. Ol sebepten mi mirim Vicdani Red’den hiç bahsetmiyordunuz? Ezilenlerden yanaydınız ama, eşcinsellerin, travestilerin haykırışına kulaklarınız tıkalıydı. Oğullarınızın çüklerini alayı vala ile kestirmekle meşguldünüz. ‘Kutsal Aile’ nin peder-i muhteremi, çocuklarınızın sebebi hayatıydınız. 

Hey Ahbap! 

Sahi, parti kongrelerinde, yayınlarda, Ermeni Soykırımından, mübadele acılarından neden hiç bahsetmediniz? Sayısız Kürt ayaklanmasına niçin bigane kaldınız. Aklınız, saygıdeğer moruk, mabadınızın kılları ağarınca mı başınıza geldi! 

Hayır, hemen celallenme!,

Ne karamsarım, ne de umutsuz. Sadece kendime, geçmişime bakmaya çalışıyorum. Paris komününden günümüze, savaşsız iktidarsız, sömürüsüz bir dünya için verilen büyük kavgayı asla inkar etmiyorum. Ekim devrimi, İspanya tugayları, Çin, Vietnam, Küba ve daha niceleri. Ol sebepten hala içim daraldığında “ Güzel günler göreceğiz çocuklar/ Motorları maviliklere süreceğiz”  mısralarıyla ferahlıyorum. 

Merhaba Hasan arkadaş!

Şimdi yorgun, şişman ve geveze bir adamsın. Kendine ,kitaba ve alkole siperlendin. Hiç bir şeyi beğenmiyorsun, eyvallah. Ama öbür taraftan hayatını anlamlandıracak bir bok bulmak için çırpınıyorsun.

Çabalama! Kimi yerde insan çabaladıkça batar. Bekle seni hayat batırsın, batıracaksa.

Ama yola çıktığında kan ter içinde, çamurlara bata çıka, inatla peşinden koştuğun düşü görmeye devam et, becerebilirsen:Ve unutma;  

“DÜNYA ORDA BİTER Kİ,MAĞLUB OLUR HAYAL

TEMDİDİ ÖMRE KUDRETİ KALMAZ TAHAYYÜLÜN” 

*Bu metin altı sene önce İstanbul Galata Bar’da düzenlenen Merhaba Moruk partisinde yayınlandı

“ SUDE SUDE AMEN PAN SUDE ” DEĞİL!*

ÜÇ MARJİNAL- CIBIRLAR PARKI - KABUKLU-

LENİN HEYKELİ- NİŞAN USTA -SUDE SUDE AMMENPAN SUDE

ÜÇ MARJİNAL 

12 Eylül karanlığının üzerimize bir kabus gibi çöktüğü günler. Ensemizde polis soluğu, bedenimizde işkence ürpertisiyle yaşıyoruz. Sultanahmet’te ara sokaklardan birinde eski bir tanıdığa rastladım. Yanında gençten biri var. Beni tanıtıyor : “ Tokat’ta bir evde üç aile oturuyor. Üst katta bir ermeni, orta katta bir iş adamının genelevden çıkarttığı metresi…” Eliyle beni işaret ediyor “Alt katta bir komünist. Üç marjinal! Düşünsene ne enteresan!  O yıllar  birlikte olduğumuzu, bizimle davrandığını söylemiyor. Folklorik,enteresan bir motif gibi bahsediyor bizlerden 

CIBIRLAR PARKI **

“Tehcir başlamıştı. İnanılmaz haberler geliyor. Kulaktan kulağa yayılan dehşet hikayelerinin hiç birine inanmak istemiyoruz. Ama korku bulaşıcı bir salgın gibi hızla yayılıyor. Herkes önce ailesini kurtarma derdinde. Karımı ve iki çocuğumu gizlice yola çıkarttım. Erivan’a gidecekler. Ben doğup büyüdüğüm bu toraklardan ayrılmak istemiyorum, ne olacaksa burada olsun. 

Bir sabah şafakla beraber hepimizi evlerimizden alıp Cıbırlar Parkı’na topladılar.Kadın,erkek,çoluk çocuk,yaşlı genç bütün Ermenileri..Sabah ayazından mı,korkudan mı bilmiyorum,dişlerimin takır takır ,birbirine vurmasına engel olamıyorum. Etrafımızı askerler kuşatmıştı. Bizimkilerden çıt çıkmıyor. Sinek uçsa duyulacak derler ya, işte öyle.Parka çökmüş sessizliği atının üzerindeki süvari subayının – mülazım olmalı-  emri bozuyor.

 “Kuyumcular, terziler,demirciler,marangozlar,dülgerler şu tarafa ayrılsın. O= zaman Sivas’taki zanaatkarların hemen  hepsi ermeni,Türkler daha çok rençperlik yapıyor.Demirci olduğum için ben de kalabalıktan ayrılıyorum.Mülazımın ikinci emri silah seslerine ve çığlıklara karışıyor. “Ateş!” 

Ortalık bir anda ana baba gününe döndü. İnsanlar yağmur gibi yağan mermilerden korunmak için bir birlerinin altına sığınmaya çalışıyor. Vurulanlar kanlar içinde yere devriliyor O an kör olup hiçbir şey görmemek,sağır olup hiçbir şey duymamak için İsa’ya yalvardım.Beni duymadı.Ne kadar zaman geçti bilmiyorum.Mülazımın gür sesiyle kendime geldim.

 “Ateşi kesin,kurşuna yazık!”

Silahlar sustu. Savunmasız kalabalığa bu defa baltalarla, teberlerle saldırdılar. Kalanların işini kurşunlara yazık etmeden bitirdiler.” 

Nişan ustanın yorgun sesi titriyordu. Ohannes’in evinde yemekteydik. Bana yıllar gibi uzun gelen bir sessizlik. Herkes başını öne eğmiş, kimse bir şey söylemiyordu. Sözün bittiği yerdeydik. Nişan usta yutkunarak devam etti:

“Aradan bunca sene geçti.Hala sık sık Cıbırlar Parkı katliamında yükselen çığlıklarla ,iniltilerle uyanırım.Karımı ve çocuklarımı o zamandan beri görmedim.Karım evlenmiş,çocukları olmuş.” 

KABUKLU 

Güneşli bir Pazar günü.Evde Kundera’nın Şaka’sını okuyorum.Pencereler açık,dışarıda kapının önünde çocuklar oynuyor.

“Mama, mama! “

Yaşına göre kart sesinden tanıyorum. Arev bu.

“Ne var?”

“Ben sünnet oldum mu?”

“Olmadın oğlum.”

“Ama olucam dimi?”

“ Olucan oğlum olucan”

“Bak.gördün mü akıllım, mamam  olucan diyo!

“Mama! Mama!”

“Gene ne var?”

“Kabuklu ne demek mama?” 

LENİN HEYKELİ

Akşamüstü eve gelirken yokuşu ağır ağır inen polis cipini gördüm.Beni almaya gelmiş olmalılar. .Ama hayır,yanımdan geçip gittiler..Eve girdim,karım henüz gelmemiş.Yukarıya Ohanneslere çıktım.Alis ve Sırpiği hanım ayakta.Ortalık savaş meydanı gibi.Her şey alt üst olmuş. 

“Hayırdır,n’oldu? .”

“Polisler evi aradılar.”

“Neden?”

“İlköğretim müfettişi Arev’i ihbar etmiş.”

Şaşırıyorum.Arev sekiz yaşında, ilkokul ikiye gidiyor.

“Nasıl yani?”

Alis ağlamaktan kızarmış gözleriyle burnunu çekerek anlatıyor;

-Noel de Erivan’daki akrabalarımızdan bir kart gelmişti.Öğretmen yurtdışından gelen kartlardan sınıfta bir köşe yapacağız demiş.Arev aldı okula götürdü...Biz fark etmemiştik ama  kartta Lenin heykeli varmış.Hoş dikkatli baksak da nerden bileceğiz.Müfettiş görmüş bunu.Polise ihbar etmiş.Önce öğretmeni almışlar.Kartı Arev’in getirdiğini söyleyince çocuğu sorgulamışlar.Biraz önce de Ohannes’i götürdüler.Savcı komünizm propagandasından mahkemeye verecekmiş.

NİŞAN USTA

Sabaha karşı kapının zili çaldı. Telaşla kalktım. Bu saatte olsa polistir. Baktım Anjel ağlıyor.

“Hasan amca dedem…”

Gerisini getiremedi,hıçkırıklara boğuldu.Pijamalarımla üst kata fırladım.Odaya girince korktuğum başıma geldi.Nişan Usta yorganını başına çekmişler yatağında hareketsiz yatıyor.Kalp hastasıydı.Bütün aile orda..Daha dün akşamüstü kapıda karşılaşmıştık.Her zamanki dost sesiyle

“Hasan bey buyur yakınlayak”.demişti.

Herkesten gizlemeye çalıştığı acılarla örselenmiş sevgi dolu yüreği onu buraya kadar taşıyabilmişti. Bir kıl yumağı geldi oturdu boğazıma.Hey koca Nişan usta! Belediye bahçesinde yaptığımız heyecanlı tavla maçları geldi aklıma. Yenilince artan çarpıntını  yatıştırdığın trinitrin.

Bir de Cıbırlar Parkı’ndan yükselen çığlıklar.

Bir de yaralı çocukların,ihtiyarların iniltileri

Ordaki koltuğa çöktüm höyküre höyküre ağladım.

SUDE SUDE AMEN PAN SUDE 

Tercümanım Dilde’yle Moskova’da müzikli bir restorandayız.Dilde bütün modern (!) Sovyet kadınları gibi yemekte şampanski içiyor.Ben Staliçnaya,başkent votkası.Müzik dinliyoruz,havadan sudan  konuşuyoruz,dans ediyoruz,keyfim yerinde. Bir ara orkestranın yeni bir şarkıya başladığını fark ediyorum. “Sude sude  ammenpan sude. Heyecanlanıyorum. Ohannes’in her rakı içişimizde söylediği şarkı bu.Boş boş her şey boş gibi arabesk  bir anlamı var.Dilde’ye Tokat’ı Ermeni  dostlarımı anlatıyorum.Kalkıp şarkıya eşlik eden ilerdeki  kalabalık masaya gidiyor.Kısa bir süre sonra o masadan birisiyle dönüyor.Adam kırk yıllık ahbapmışız gibi sarılıyor bana.Masalarına davet ediyor.Erivan’dan gelmişler.Geç saatlere kadar.birlikte eğleniyoruz. 

Arkadaşlarımla birlikte “gökyüzünü fethe” kalkıştığımız ilk gençlik yılarımda Tokat’ta tanıdım Ermenileri. Dostluklarını, sevgilerini, sofralarını bölüştüm. Tatyos Efendi’nin  nağmelerinin yankılandığı bu topraklarda Anadolu mozaiğinin zenginliğini oluşturan bütün halkların bir gün geniş bir sevgi sofrasında bir araya gelecekleri umudunu taşıyorum. Agos’un bu umudu yeşertmesi, büyütmesi dileğiyle. 

* Bu yazının bir bölümü yeni yayına başladığında Agos’ta yayınlandı.

·        **Sivas’ta sonra adı Cumhuriyet Parkı olarak değiştirilen park.Cıbır yerel dilde yoksul,baldırı çıplak anlamına geliyor

12 Eylül’e dönüş 'yine hapishane kapılarındayız' Oya Baydar*

Geçtiğimiz hafta yazı yazamadım. Sözümün, sesimin, yazının tükendiği noktadaydım çünkü. Utangaç, ürkek, kırılgan da olsa barış ve diyalog umudunun yeniden belirir gibi olduğu günlerdi. Benim gibi iflah olmaz barış budalalarıyla bir kez daha alay edildi: Dağlıca saldırısı ve sonrası... “Saldırı-operasyon-KCK tutuklaması”; “KCK tutuklaması- operasyon- saldırı” ölümcül döngüsü. Sözün, yazının, vicdanın, insanın beş kuruşluk anlamının kalmadığı bir ülke ve dönemde yazı yazıp ahkâm kesmenin beyhudeliği duygusu.

Lümpen mafyacıların iğrenç bir sözü vardır: “Seni kurşun manyağı yaparım” diye tehdit ederler. Benim gibiler de, Kürt sorununa barışçı çözümü konusunda Türk-Kürt, Devlet-PKK savaş mafyalarının işbirliğiyle “umut manyağı” haline getirildik.

Umudun tükenişi; sevincin, geleceğin, yaşama arzusunun tükenişidir, bu yüzden bilinçli “manyaklığımı” sürdürmeye, belki bir gün iyi bir şeyler olur, diyerek direnmeye çalışıyorum; ama itiraf edeyim, artık başaramıyorum. Yarım yüzyılı aşkın süredir, tanrıların gazabına uğramış Kral Sisifos gibiyim / gibiyiz. Ruhumuzu, bedenimizi örseleyerek tonlarca ağırlıkta bir kayayı dağın doruğuna çıkarıyoruz, kaya doruktan aşağı yuvarlanıyor ve yeniden başlıyoruz. Yeniden, yeniden, ebediyete kadar...

Yine Hapishane Kapılarındayız

“Artık bu işlerden emekli olup köşemize çekilelim, yazıp çizmekle yetinelim derken kendimizi yine hapishane kapılarında bulduk” diye yazmış sevgili arkadaşım Melek. Henüz emekliliği düşünecek yaşta olmayan pırıl pırıl kafalı, kocaman yürekli, umut dolu genç arkadaşım Gülseren Onanç ise Büşra’yı (Prof.. Büşra Ersanlı) hapishanede ziyaretinden sonra şöyle yazıyor:

“Aslolan mekânmış Gülseren’ dedi Büşra. ‘Sekiz aydır 25 kişi ile bir mekânı paylaşınca benim gibi yalnız yaşayan bir kadın için zaman mı mekan mı sorusunun cevabının mekan olduğunu anladım.’ Gözlerinde hala olup biteni anlayamamanın şaşkınlığı, kızgınlık, kırgınlık ve isyanı görüyorum. Gözlerine daha fazla bakamıyorum. İçime işliyor. Herhalde o da benim gözlerimde hiçbirşey yapamamanın utancını, sıkıntısını hissediyordur. Heyecanımı gizleyemiyorum. Bir ay önce Adalet Bakanlığından özel izin istedim, Büşra yı Bakırköy cezaevinde ziyaret edebilmek için. İznim 12 Haziran için çıktı. (........) Büşra elinde TESEV’in ‘Yeni Anayasa Yerel ve Bölgesel Yönetim Önerileri’ raporu ile geldi. Bu rapora verdiği katkı için topladığı dokümanları iddianamede nasıl aleyhine kullandıklarını söylüyor. Seyahatlerini ve bir dolu anlamsız iddiaları. (...........) Hakkı olan dayanışmayı bizden beklediğini söylüyor. Nedim ve Ahmet için yapılanların bir kısmını bile yapmıyoruz Büşra için, utanıyorum. ‘Biz meğer tatlısu aktivistiymişiz, gerçeklerin acılığı ile şimdi yüzleştim’ diyerek kendi ile bir hesaplaşma yapıyor. Beni de içine çekiyor hesaplaşmasının. Tatlısu aktivisti kimdir diye soruyorum kendime? Ben olabilirim ama Büşra kesinlikle değildir. Büşra’nın seçtiği yol çok az kişinin göze alabildiği bir yoldu. O Kürt olmamasına rağmen, Kürt kardeşleri ile kimlik mücadelesini omuz omuza, gönül vererek yaptı. Biz dışardan devleti göreve çağırmaktan başka birşey yapamazken, Büşra siyasi çözümün yollarını oluşturmak üzere çalıştı. BDP’ de PM üyesi oldu, anayasa komisyonunda çalıştı. Kürt sorununa içerden, tam ortasından bakabildi. Eğer bir akil insan aranıyor ise o da hiç kuşkusuz Büşra Ersanlı dır. Büşra çözümün ta kendisidir. Bir saat nasıl geçti anlamadan gitme zamanımın geldiğini Büşra, bize bakan görevlinin gözlerinden anladı. Koridora çıktık. Büşra ile öpüştük. O arkasına hiç bakmadan demir parmaklıklı kapıya yöneldi. Kapıyı arkalarından kapayana kadar bakakaldım. Büşra geri dönüp baksa, biri bana dokunsa hüngür hüngür ağlayacaktım. Boğazıma oturan kocaman bir düğüm ile koşar adım yürüdüm özgürlüğe, güneşe, temiz havaya, yalnızlığa.”

Evet, bir zamandır yine hapishane kapılarındayız. Büşra Ersanlı binlerden sadece biri, bir sembol. Gençler, çocuklar, kadınlar, Kürtler, işçiler, sendikacılar, yazarlar, sanatçılar, gazeteciler, herkes; pankart astılar, HES’leri protesto ettiler, kitap yazdılar, parasız eğitim istediler, pankart astılar, yumurta attılar, kadınların kişiliğine ve özgürlüğüne tecavüz yasalarını, işçilerin elini kolunu bağlayacak grev yasaklarını, çevreyi kurutmaya, öldürmeye yönelik kararları protesto ettiler, dinsel-ideolojik amaçlı sözde eğitim reformuna karşı çıktılar, üç kuruş fazla zam istediler, vb...vb... diye tutuklanıp terörle mücadele yasası kapsamına sokularak yıllarca hapishanelerde süründürülürken yine hapishane kapılarındayız işte. Bütün darbeleri şu veya bu şekilde yaşamış (28 Şubat dahil hepsine karşı çıkmış ve hepsinde payına düşen mağduriyeti tatmış) biri olarak yazıyorum. Son birkaç yılın, hele de şu son günlerin tutuklama furyası ve her çeşit muhalefete yönelik baskılar 12 Mart’ları, 12 Eylül’leri, 28 Şubat’ları hiç aratmıyor.

Son Kürt Kalana Kadar

Savaşı tek çözüm yolu gören militaristlerin; Doğu ve Güneydoğu’daki cinayetlerin başlıca sorumlusu, onbinlerce insanımızın katili olan savaşçı, güvenlikçi faşizan zihniyetin şiarı ve söylemi: “Son terörist de yok edilene kadar” dı. KCK tutuklamalarının yaygınlığı ve boyutları, yeni muktedirlerin şiarının, “Son muhalif Kürt kalana kadar” olduğunu apaçık gösteriyor. KCK tutuklamalarının BDP’li belediye başkanlarını, parti yöneticilerini, gösterilere katılmış gençleri, vb. aşarak KESK başkanına ve yöneticilerine uzanması ve daha nereye kadar gideceğinin belli olmaması, iktidardakilerin -eğer becerebilseler- muhalif tek bir Kürt bırakmamaya azmettiklerini düşündürüyor.

Kimse kalkıp da, “Efendim konu adalete intikal etmiştir. Türk adaletine güvenin” yavelerine sığınmasın. O adaletin nasıl işlediğini hangi çevrelerin ne parmaklar attıklarını, kimisi alkışlayarak, fiştikleyerek, kimimiz isyan ederek, Türkiye halkı çok iyi biliyor. Tayyip Erdoğan da kalkıp, “İçerde tek bir gazeteci yok, gençler yok, akademisyenler yok. Kimse kusura bakmasın ama onların hepsi terör örgütü üyesi, destekçisi, yandaşı” demeye kalkışmasın. Başbakan kusura bakmasın ama yanlış biliyor, ya da biliyor da gerçekleri saklıyor. Belki utancından, belki kendinin üstünde bir güçten çekindiğinden, belki de takke düşüp kel göründüğünden, yani “bana biat etmeyen son muhalif Kürt kalana kadar” zihniyetini kendisi de benimsediğinden.

Eğer bilmiyorsa, yanıltılıyorsa, tehdit ve şantaja maruz bırakılıyorsa, söylemesi benden: KCK üyesi, PKK yandaşı diye içeri alınan Türk veya Kürt muhalifler, terör örgütü üyesi diye içeri atılan ve de mahkûm edilen protestocu gençler, haklarını aradıkları için takibata uğrayan emekçiler somut delillerle değil devletçi faşizan bir zihniyetin tasarrufuyla oralardalar. İster veyasetçi Kemalist, ister faşist, ister muhafazakâr Müslüman olsun, devlete ve siyasete egemen olan anlayış: dün olduğu gibi bugün de itaat ve biat anlayışıdır. 12 Mart’larda, 12 Eylül’lerde komünist diye, solcu diye, demokrat diye yokedilmeye çalışılan; 28 Şubat’ta Müslüman, dindar diye ezilen muhalifler, bu gün Kürt meselesinde barışçı çözüm istediği, çevreyi, kadın özgürlüğünü, işçi haklarını, demokratik özgürlükleri savunduğu, kısaca “muhalif olduğu” için düzmece yargılamalarla susturulmaya çalışılıyor.

The Cemaat mı, The AKP mi?

Uzun süre fısıltıyla konuşulan, bugün apaçık ortaya çıkan siyasal gerçek, mevcut iktidarın Fethullah Gülen hareketi ile AKP’nin karşılıklı çıkar ilişkilerine dayalı bir güçbirliği olduğudur. Aynı ideolojik temellere ve son tahlilde aynı hedeflere sahip iki akımın koalisyonu tabii ki normaldir ve meşrudur. Sorun; siyasal ortama hakim olan otoriterleşmenin koalisyon güçleri arasındaki tepişme sürecinde giderek daha da ağırlaşmasında. Otoriter devletçi zihniyetin ve biat kültürünün ağır bastığı Gülen Hareketi; bekası alacağı oylara bağlı pragmatist AKP’nin zaten dar olan demokratik sınırlarını daha da kısıtlıyor. Terörle Mücadele Kanunu’nda değişiklik yapılması, Türk Ceza Kanunu’nun ilgili maddelerinin ve olağanüstü mahkemelerin yapısının değiştirilmesi tartışmaları sırasında, AKP’nin atmaya çalıştığı küçücük adımların bile nasıl engellendiğini hatırlayalım. Bu süreçte Fethullah hareketinin bütün sözcüleri, yandaşları, savunucuları ve onların yanında saf tutan kimi liberaller vesayet ve darbe davalarından tutuklu olanların serbest kalacağı gerekçesine sığınarak değişiklik niyetlerinin karşısında yer aldılar. Taktik bir cinlikle KCK davalarından ve tutuklularından hiç söz etmediler. Cemaatin devletçi, güvenlikçi, otoriter refleksi en çok Kürt meselesinde devreye giriyor, askeri vesayetin artık törpülendiğini onlar çok iyi biliyorlar.

Peki, içinde debelendiğimiz darbe günlerini andıran bu ortamda, Cemaati günah keçisi haline getirip “Her taşın altında Cemaat var” diyerek AKP’yi aklamak mümkün mü. Bin kere hayır. Muhalefetin, hele de Kürt muhalefetinin geriletilmesi, Oslo sürecinden vazgeçip güvenlikçi politikaların güçlenmesi, imaj sorunu bir yana AKP’nin de işine geliyor. Varsın suçsuz günahsız insanlar yıllarca tutuklu kalsın, ne gam! Çünkü işin özüne bakarsanız, demokrasiden, ileri demokrasiden, vb. söz eden bu akımların özgürlük ve demokrasi anlayışları kendi özgürlükleriyle sınırlı. Hepsi dinî muhafazakârlık kökeninden geliyorlar. O zihniyetin siyasete yansıması, devlet-teba anlayışıdır. AKP, Oslo’dan vazgeçip “son muhalif Kürt kalana kadar” zihniyetini benimsemeseydi, bugün koalisyon ortağının şantajına böyle boyun eğmezdi; hiç değilse ele güne karşı, KCK tutuklamaları, örgüt üyesi diye önüne gelenin içeri atılması gibi konularda özgürlüklerden ve hukuktan yana tavır koyardı.

Sözde özgürlükçü, demokrat, liberal geçinen tüm siyasal partiler, örgütler, cemaatler ve de kişiler; en başta iktidarda olanlar, şu soruya cevap ve topluma –tarihe hesap vermek zorundadırlar: Her türlü muhalif akımı, kişiyi, yapıyı ve de Kürtleri silahlı terör örgütü bahanesiyle içeri tıkan rejimin adı nedir? Daha önemli soru: Vesayetçiliğe ve askeri darbelere karşı çıktıklarını iddia eden AKP ve yandaşları darbe dönemleri uygulamalarını kendilerine dokunmadıkça mubah mı görüyorlar? Muktedir konuma geçtiklerinde muhalifleri bertaraf etmek meşru mu sayılıyor? Bunu hangi siyasal ahlakla, hangi hukuk ve adaletle, hangi vicdani tutarlılıkla, hatta değer verdiklerini varsaydığımız hangi Müslümanlıkla bağdaştırıyorlar?

Evet, yine hapishane kapılarındayız ve yine 12 Mart, 12 Eylül günlerindeyiz. Sisifos misali, kayayı doruğa çıkarmaya çalışıyoruz. Sisifos emekli olamaz, biz de yaş yetmişi aşsa da demokrasi kayasını taşımaktan emekli olamıyoruz.

*27 Haziran tarihli T24’den alındı

Zaman Kırıntıları- Ahmet Hamdi Tanpınar

“Zaman Kırıntıları başlığını taşıyan uzun şiir Tanpınar’ın serbest tarzda yazdığı Türkçede benzeri bulunmayan,derin muhteşem güzelliği haiz bir eserdir” Mehmet Kaplan

Biz, zaman kırıntıları,

Zaman sinekleri,
Tozlu camlarında günlerin sessiz kanat çırpanlar
Ve lüzumsuz görenler artık
Bu aydınlıkta kendi gölgelerini!

Sanki siyah, simsiyah taşlar içinde
Siyah, simsiyah kovuklarda yaşadık biz,
Sanki hiç görmedik birbirimizi,
Sanki hiç tanışmadık!

Dünya bize öyle kapattı kendisini...

Neye yarar hatırlamak,
Neye yarar bu cılız ışıklı bahçelerde
Hatırlamak geçmiş şeyleri,
Bu beyhude akşam bahçesinde
Kapanırken üstümüze böyle
Zaman çemberi
Hatırlıyor yetmez mi
Güneşe uzanan ellerimiz!

Aynalar sonsuz boşluğa
Çoktan salıverdi çehremizi,
Yüzüyoruz,
İpi kopmuş uçurtmalar gibi.
Biz uzak seyircisi bu aydınlık oyunun,
Birdenbire bulanlar içlerinde
Gülüncün sırrını,
Ne kadar benziyoruz şimdi,
Aynı tezgâhtan çıkmış testilere
Bir şey, bir şey kaldırdı bütün ayrılıkları!

Baksak aynalara
Tanır mıyız kendimizi,
Tanır mıyız bu kaskatı
Bu zalim inkârın arasından
Sevdiklerimizi.

Ben zamanı gördüm,
İçimde ve dışımda sessiz çalışıyordu,
Bir mezar böyle kazılırdı ancak,
Yıldırımsız ve baltasız,
Bir orman böyle devrildi!
Ben zamanı gördüm,
Kaç bakışta bozdu hayalimi,
Ve kaç düşüncede!
Ben zamanı gördüm,
Şimşek gibi bir ânın uçurumunda.

Kim tanır bizi şimden sonra,
Aydınlığı kıt gecemize
Misafir olanlardan başka;
Kuru tahta üstünde bizimle
Paylaşanlar günlerimizi
Ve benim gözlerimle bakanlar güneşe
Ancak tanır bizi
Mor çemberlerin uçuştuğu akşam sularından!
Akşamın tek bir ağaç gibi
Dal budak saldığı sular
Çocukluk rüyalarının bahçesi!
Sakın kimse el sürmesin dallara,
Yapraklar, meyvalar olduğu gibi kalsın
Benim uykum boyunca!

Ben zamanı gördüm,
Devrilmiş sütunları arasından
Çok eski bir sarayın
Alnında mor salkımlar vardı
Ve ilâhlar kadar güzeldi.
Uçmak için kanatlanmayı bekleyen
Yavru kuş gibi doğduğu kayada
Ben zamanı gördüm
Çırpınırken avuçlarımda.

Bak martılar kanat çırpıyor sana
Bir rüyadan kopmuş gibi bembeyaz
Yelkovan kuşları yalıyor suyu,
Sen ki bakışından yumuşak bir yaz
Gülümser en yeşil gecesinden
Ve sesin durmadan, durmadan örer,
Yıldız yosunu bir uykuyu...
Bak, martılar kanat çırpıyor sana.

Süzülen yelkenler var enginde,
Dalgalar var, güneş var.
Güneş ayna ayna, güneş pul pul
Güneş saçlarınla oynar
Omzundan tutar giydirir seni,
Sırtında tül olur belinde kemer
Boynunda inci
Ve dişlerinin zâlim çocuk sevinci
Birden Tanrılaşırsın genç adımlarında
Mevsimler önünde çözer yükünü
Bahçeler yığılır eteklerine!
Rüya ile
Hayal arasında
Hayal ile
Hakikat arasında
Yalnız sen varsın!
Gece ile
Gündüz arasında
Güneşle
Göz arasında
Yalnız sen varsın!

Niçin sen yaratmadın bu dünyayı?
Ellerinin mesut işaretlerinden
Daha güzel doğardı eşya!
Daha zengin olurdu aydınlık
Kendi karanlığından çağırsaydı sesin,
Sular başka türlü akardı
Sert kayalardan göklere doğru
Büyük, mavi, aydınlık sular!

Eğilme sakın üstüne
Kendi yeşilinde boğulmuş havuzların,
Ve bırakma saçlarını tarasın rüzgâr,
Durmadan çukurlaşan bu aynada!
Bilinmez hangi uzaklara götürür seni
Dudak dudağa öpüştüğün hayal!
Sokma güneşle arana,
İmkânsızın parıltısını!
Ve tanımadan, hiç tanımadan sev insanları!
Değişmenin ebedî olduğu yerde
Güzeldir hayat!

Ne kadar uzak, uzak
Yollardan gelir bize
Ve çok yabancı bir şey gibi sevinçlerimiz,
Keder durmadan çiçek açar içimizde.
Ne çıkar unuttuk hepsini!

Biz ki boş yere gerilmişiz anladık artık,
Yıldızların amansız çarkına
Ve boş yere sızlamış kemiklerimiz,
Bilmiyoruz şimdi, mevsim yaz mı, bahar mı
Bahçelerde hâlâ güller açar mı,
Bilmiyoruz, kadınlar, kızlar,
Şarkılar masallar var mı?
Gece ile gündüz,
Acıdan kaskatı kesilmiş yüz,
Uykusuzluktan harap göz,
Öpüşen dudaklar,
Çözülmeye razı olmayan eller var mı?
Ayrılık var mı gurbet var mı?
Biz beyhude yere gecikenler,
Çoktan bitmiş bir yolun ucunda
Bilmiyoruz şimdi ıssız gecede
Ne yapar ne eder,
Gidip de gelmeyenler,
Beyhude bekleyenler!
Biz ayın çıplak arsasında
Savrulan zaman kırıntıları.

Nerden bilelim bunları!