TALAT PAŞA TELGRAFLARI GERÇEK Mİ?
Agos Gazetesi
Foto:Berge Arabian
Prof. Taner Akçam, yeni kitabında, Ermeni soykırımının
tarihyazımında önemli bir rol oynayan ve bugüne dek inkâr edilen Naim Bey’in
hatıratlarını yayımlayarak hem iddialara yanıt veriyor, hem de soykırımın
tarihyazımında yeni bir çığır açıyor.
Ermeni soykırımının tarihyazımında
önemli bir rol oynayan Naim Bey’in hatıratları, bugüne dek inkâr edilmişti.
İnkarcıların, dayandırdıkları en önemli gerekçeler ise hem Osmanlı’da Naim Bey
isimli bir memur olmadığı, dolayısıyla bir hatıratının olamayacağı, hem de hatıratta
yer alan belgelerin şifreleme kodlarının Osmanlı’daki şifreleme teknikleriyle
örtüşmemesi. Clark Üniversitesi Holokost ve Soykırım Araştırmaları Merkezi’nden
Prof. Taner Akçam, yeni kitabında Naim Bey’in hatıratlarını yayımlayarak hem bu
iddialara yanıt veriyor, hem de soykırımın tarihyazımında yeni bir çığır
açıyor. ‘Naim Efendi’nin Hatıratı ve Talat Paşa Telgrafları’ adlı kitap, ilk
kez tam olarak ve belgeleriyle birlikte sadece Türkçede. Kitap, İletişim
Yayınları etiketiyle 7 Ekim’de raflardaki yerini alacak. Prof. Akçam’la son
kitabı vesilesiyle Naim Bey ve hatıratı üzerine konuştuk.
Aram
Andonyan’ın, Naim Bey’in belgelerinden daha önce kitabında bahsettiğini
biliyoruz. Kitapta bu belgeler nasıl ele alınıyordu?
Aram Andonyan, Naim Efendi’nin hatıratı
ve Talat Paşa telgraflarını ’Büyük Cinayet’ adlı bir kitapta topladı, kitap
1921’de Ermenice yayınladı. Kitap daha sonra Fransızcaya ve çok kötü bir
İngilizceyle özet olarak ‘Naim Bey’in Anıları’ başlığı ile 1920’de basıldı.
‘Büyük Cinayet’ kitabı, Naim Efendi adlı bir Osmanlı memuruna ait bir hatıratı
ve yine onun verdiği bazı gizli belgeleri içeriyor. Andonyan, bu anıyı ve
belgeleri para karşılığında satın aldığını söylüyor. Aslında klasik bir anı
kitabı değil bu. Naim Efendi 50 civarında Osmanlı Belgesi’ni, kendi el yazısı
ile kopya etmiş ve bunların arasına kendi hatırladıklarını, bildiklerini
eklemiş. Naim Efendi, Andonyan’a ayrıca 20 civarında da belgenin orijinal
hallerini vermiş. Belgelerin 14 tanesinin resimleri Ermenice kitapta
yayımlandı. Andonyan’ın tuttuğu bir nottan, bu belge alışverişlerinin Kasım
1918 başında olduğunu biliyoruz, ben de kitabımda bunun belgesini yayımladım.
Bu
telgraflarda neler yazıyor?
Özellikle Talat Paşa’ya ait olduğu
söylenen bazı telgraflarda, açıktan Ermenilerin öldürülmeleri emri verildiğini
görüyoruz. Bunlara bazı örnekler vermem gerekirse, 22 Eylül 1915 tarihli bir
telgrafta Talat Paşa şöyle bir emir vermiş: “Ermeniler için Türkiye arazisinde
yaşamak, çalışmak gibi haklar tamamıyla kaldırılmış ve bu bâbda hükümet bütün
mesuliyeti kabul ederek beşikteki çocuklarına varıncaya kadar bırakılmaması
emrini.”
29 Eylül 1915’te Halep Vilayetine
çektiği bir telgrafta ise şu ifadeler yer alıyor: “Türkiye’de mevcut bütün
Ermenilerin tamamen mahv ve imha edilmelerinin Cemiyetin emriyle Hükümetçe
kararlaştırıldığı evvelce de bildirilmişti.... Kadın, çocuk, sakat diye
düşünülmeyerek imha önlemleri ne kadar feci olursa olsun, vicdani duygulara kapılmadan
varlıklarına son verilecektir.”
Eklemem gerekir ki, Andonyan’ın
kitabında resimleri de basılan bu telgrafların orijinal görüntüleri sadece
rakamlardan ibarettir. Belgelerin çözümleri Naim Efendi hatıratında
verilmiştir.
Talat Paşa
Bunların
gerçeği yansıtmadığı ve telgrafların aslen varolmadığı iddia ediliyordu, değil
mi?
Telgrafların inkâr edilmesinin
sebebi, 1983’te Şinasi Orel ve Süreyya Yuca’nın yayımladıkları ‘Ermenilerce
Talat Paşa’ya Atfedilen Telgrafların Gerçek Yüzü’ adlı kitaptır. Orel ve Yuca,
bu kitapta Andonyan’ın yayımladığı hatırat ve belgelerin sahte olduğunu iddia
ettiler.
Neye
dayanarak bu iddiada bulundular?
Orel ve Yuca, ana tezlerini üç temel
iddiaya dayandırdılar: 1) Naim Efendi adında bir Osmanlı memuru yoktur. 2)
Olmayan adamın hatıratı da olamaz. 3) Gerek Talat Paşa’ya ait olduğu iddia
edilen, gerek diğer telgraflar sahtedir. Tüm bunları Andonyan ve Ermeniler
uydurmuşlardır. Üçüncü noktaya, yani telgrafların sahteliğine ilişkin ise 12
ayrı tez ileri sürdüler. Bunların en önemlileri şunlardı: Belgelerin üzerindeki
tarihler yanlıştır, belgelerin üzerindeki evrak numaraları, Dahiliye Nezareti
gelen-giden evrak defterlerindeki numaralar ile aynı değildir,
belgelerdeki özellikle Vali Mustafa Abdülhalik’in imzaları sahtedir, çizgili
kağıt kullanılmış, Osmanlı bürokrasisi çizgili kağıt kullanmazdı, bu belgenin
sahteliğinin bir kanıtıdır, ikili ve üçlü rakam grupları ile şifrelenmiş
belgeler tamamıyla uydurmadır, çünkü o yıllarda dörtlü ve beşli rakam gruplu
şifreleme tekniği kullanılıyordu.
Orel ve Yuca’nın kitabındaki tezler
görünüşte çok kuvvetli ve iddialıydılar. Özellikle o yıllarda, yazarların
kullandığı kaynaklar, örneğin Başbakanlık Osmanlı Arşivi ve Genelkurmay
Başkanlığı (ATASE) arşivi erişilmez kaynaklardı. Osmanlı arşivi şüphesiz açıktı
ama ilgili döneme ilişkin belgeler tasnif edilmemişti ve yoktu; ATASE arşivi
ise kapalıyıdı -ki hâlâ kapalı sayılır.
Ayrıca eklemem gerekir ki, Naim
Efendi’den aldığı belgeleri, Andonyan daha sonra yerleştiği Paris’e götürmüş ve
Boğos Nubar Paşa Kütüphanesi’ne bırakmıştı ama bu belgeler muhtemel 1950
sonrası kayboldu. Bugün bu belgelerin nerede oldukları bilinmiyor.
Oral ve Yuca’nın kitabına kadar
önemli bir kaynak olarak kullanılan Andonyan kitabı ve içindekiler -Naim Efendi
anıları ve Talat Paşa telgrafları- güvenilmez ve sahte bilgiler içerdiği
iddiası ile kullanılmamaya başlandı. Daha da fazlası, Orel ve Yuca, Aram
Andonyan’ı ve Ermenileri sahtekârlık yapmakla, belge düzmekle ve bir nevi
‘cinayet işlemekle’ suçladı. Sonraki yıllarda kitap, Ermenilere yönelik nefret
söyleminin en önemli araçlarından birisi oldu. Yoğun bir karalama ve aşağılama
kampanyası için kullanıldı. Hâlâ da kullanılıyor.
Kitabınızda
Orel ve Yuca’nın söylediklerinin yanlış olduğunu, hatıratın ve telgrafın gerçek
olduklarını mı söylüyorsunuz?
Evet, Orel ve Yuca’nın, Naim Efendi
ve Hatıratı konusunda söyledikleri kesin olarak yanlıştır. Konu hakkında
üzerine çalışmam boyunca son derece ciddi yeni bilgi ve belgelere ulaştım.
Bunları özetlemem gerekirse: 1) Naim Efendi isimli bir Osmanlı memuru vardır;
bunu gösteren orijinal Osmanlı belgeleri mevcuttur, kitabımda bu belgeleri
yayımlıyorum. Hatta çok ilginizi çekecek bir detay vereyim. Naim Efendi adlı
bir memurun olduğunu gösteren Osmanlı belgelerinden birisini yayımlayan
Genelkurmay Başkanlığı’dır. Genelkurmay ATASE arşivi Ermeni sorunu üzerine
yayımladığı kitapların birisinde, belki farkında olmadan, Naim Efendi’ye ait,
onun orijinal imzasının da yer aldığı bir belgeyi yayımlamıştır. Bu belge
kitabımda okunabilir. 2) Naim Efendi’ye ait bir hatırat vardır; kendi el yazısı
ile Osmanlıca yazılmış bu hatıratın filmleri şu anda elimde ve kitapta bu
anıları olduğu gibi yayımlıyorum. Burada da verebileceğim ek ve çok önemli bir
bilgi daha var: Andonyan, Naim Efendi’nin anılarının hepsini yayımlamamış.
Sadece bir kısmını kullanmış. Kitabımda hatıratın daha önce hiçbir yerde
yayımlanmamış kısımları ilk defa gün ışığına çıkmakta ve okuyucu ile
buluşmaktadır.
“Naim Efendi
adlı bir memurun olduğunu gösteren Osmanlı belgelerinden birisini yayımlayan
Genelkurmay Başkanlığı’dır. Genelkurmay ATASE arşivi Ermeni sorunu üzerine
yayımladığı kitapların birisinde, belki farkında olmadan, Naim Efendi’ye ait,
onun orijinal imzasının da yer aldığı bir belgeyi yayımlamıştır. Bu belge
kitabımda okunabilir.”
İlginç olan bir başka husus ise,
hatıratın Andonyan tarafından yayımlanan bazı kısımlarının şu anda kayıp
olduğudur. Yani elimdeki Naim Efendi Hatıratı’nda, Andonyan’ın yayımladığı bazı
sayfalar yoktur. Bu niçin böyledir, bunun cevabını kitabımda ayrıntılı olarak anlatıyorum.
Hatıratın kayıp sayfaları Genelkurmay ATASE arşivinde olmalı… 3) Naim
Efendi’nin hatıratı sahicidir ve verdiği bilgiler doğrudur. Hatıratında
bahsettiği olay ve kişilere ilişkin belgeleri Osmanlı arşivinde bulmak
mümkündür. Bir örnek vereyim: Naim Efendi, hatıratın benim ilk defa
yayımladığım kısmında, birkaç tane Ermeni sürgünün ismini sayar ve “Bunlar
hakkında İstanbul’dan bize emir geldi, bunları Halep’te tutun, sürmeyin,
deniyordu. Ama Vali bunları ölüme yolladı” gibi bir bilgi verir. Naim Efendi,
gelen emre ilişkin hiçbir belge yayımlamamakta, sadece aklında kalanı
söylemektedir. Ben, Osmanlı Arşivi’nde, Ermenilere ilişkin gönderilen bu
telgrafı buldum. Bunun gibi 10’a yakın olay üzerinde çalışma yaptım ve Naim
Efendi’nin sözünü ettiği olaylar hakkında, Osmanlı arşivinde bolca belge
buldum. Bu durum bize, Naim Efendi’nin hatıratının sahici ve dile getirdiği
hususların uydurma değil, hakikati yansıttığını gösteriyor. 4) Oral ve Yuca
tarafından, Talat Paşa telgraflarının sahteliği üzerine ileri sürdükleri temel
tezler, örneğin çizgili kağıt meselesi veya özellikle şifreleme teknikleri
konusunda söyledikleri doğru değildir. Orel ve Yuca’nın söyledikleri tamamen
yanlış ve uydurma şeylerdir. Bu nedenle telgrafları, Şifre Anahtarı Defterleri
yayınlanıncaya kadar doğru kabul etmek gerekmektedir. Sahte olup olmadıkları,
ancak bu anahtar deferlerine bakarak anlaşılabilir.
Aram Andonyan
‘Çizgili
kağıt’ meselesi nedir?
Andoyan’ın kitabında, sevkiyat daire
müdürü Abdülahad Nuri’ye ait, 20 Mart 1916’da Dahiliye Nezareti’ne
çekilmiş ve ikili rakam grubu ile şifrelenmiş bir telgraf görüntüsü vardır. Bu
belgede, rakamlar çizgili bir kağıda yazılmıştır. Orel ve Yuca, bu çizgili
kağıdı, belgenin sahte olduğunun bir kanıtı olarak ileri sürerler. Çünkü onlara
göre, Osmanlı bürokrasisi çizgili kağıt kullanmamaktadır. Dolayısıyla bu belge
sahtedir.
Bu son derece saçma bir tezdir.
Çünkü, ilgili dönemde çizgili kâğıtlar Osmanlı bürokrasisinde bolca
kullanılmıştır ve Osmanlı arşivi, Dahiliye Nezareti’nin çeşitli dairelerinde
kullanılmak üzere çizgili kâğıt ısmarladığına ilişkin belgelerle doludur. Bu
belgelerin içinde en önemlisi, 2 Kasım 1913 tarihinde tüm bölgelere yollanan
bir emirdir. Bu emirde, özellikle şifre telgrafların çizgili kâğıtlara
yazılması istenir. Telgrafta, “Bazı bölgelerde şifre telgrafların satırları
gayet sık tutuluyor; bu durum yazım sırasında satırların karışmasına ve
yanlışlıklara yol açıyor; bu tür yanlışlara ve düzeltme için lüzumsuz
yazışmalara yol açmamak için bundan böyle şifreleri çizgili kâğıtlara yazın ve
telgrafhaneye öyle verin” mealinde şeyler söyleniyor. Yani gerçek, Orel ve
Yuca’nın söylediğinin tam aksi yöndedir ve belgenin çizgili kağıda yazılması,
onun hakiki olduğunun bir kanıtıdır.
Şifremele
tekniği ile kast ettiğiniz nedir, açar mısınız?
Osmanlı Hükümeti, bölgelere telgraf
emirlerini, değişik rakam gruplarından oluşan şifreli metinler olarak
yolluyordu. Metinler ikili, üçlü, dörtlü ve beşli rakam gruplarından
oluşuyordu. Naim Efendi’nin, Andonyan’a sattığı telgraflar ikili ve üçlü rakam
grupludur. Orel ve Yuca, Osmanlı Hükümetinin savaş yıllarında sadece dörtlü ve
beşli rakam gruplarından oluşmuş şifreleme tekniği kullandığını iddia ettiler.
Bu nedenle de Naim Efendi’nin telgraflarının sahte olduğunu belirttiler. Ayrıca
Orel ve Yuca’ya göre, bir şifreleme tekniği altı ayı geçmeyen bir zaman
süresinde yürürlükte kalıyor ve sonra değiştiriliyordu. Bu zaman süresinde
sadece tek bir rakam grubu kullanılıyor, başka rakam grubu kullanılmıyordu.
Örneğin onlara göre, 26 Ağustos 1915 ile 11 Aralık 1915 arasında sadece beş
rakam gruplu, Mart 1916 civarında sadece dört rakam gruplu şifreleme
kullanılmıştı. Bu söylediklerinin hiçbirisi doğru değil.
Ben Osmanlı arşivinde, söz konusu
zaman dilimine ait 20 binin üzerinde belgeye tek tek baktım. Gerçek, Orel ve
Yuca’nın iddialarının tam aksi yönde… Tüm 1914-18 arası boyunca ikili, üçlü,
dörtlü ve beşli rakam grupları karmakarışık kullanılmış… Böylece yazarların, ‘son
derece sınırlı zaman süreleri ve her zaman süresi için sadece tek bir rakam
grubu’ tezinin gerçek bir uydurmadan ibaret olduğunu görüyoruz.
Peki bu
söylediğiniz Orel ve Yuca’nın tezlerinin yanlış olduğunu gösterse bile Talat
Paşa’nın telgraflarının gerçek olduklarını ispatlar mı?
Söylediğiniz hem yanlış hem de
doğru: Birincisi, açık olarak gösteriyorum ki Naim Efendi’nin ikili ve üçlü
rakam gruplu telgrafları Osmanlı şifreleme tekniğine uygun. Ortada bu anlamda
bir sahtekârlık yok. Arşivde bu telgraflarla aynı dönemlerde gönderilmiş ikili
ve üçlü rakam gruplu telgraflar buldum ve bunların örneklerini kitabımda
yayımlıyorum. Şimdi elbette akla gelen soru şu: Naim Efendi’nin telgrafları,
dönemin şifreleme tekniğine uygun olsalar bile, sahte olamazlar mı? Bunu nasıl
anlayacağız? Gayet kolay. İlgili ‘Şifre Anahtar Deftlerleri’ni yayımlarsınız,
olur biter.
Osmanlı Hükümeti, her rakam
grubundan oluşan şifreleme tekniği için ayrı bir anahtar kitap hazırlamış ve
bunları zamanı geldiğinde, önceden bölgelere yollamıştı. Bunun yazışmaları var,
‘yolladık, aldınız mı’, ‘hayır almadık’, ‘evet geldi’ falan gibi…
Bölgelerdeki sorumlular, İstanbul’dan şifreli (rakamlarla dolu) telgraf
geldiğinde, telgraf hangi rakam grubundan ise ilgili deftere bakarak çözüyorlardı.
Bu Şifre Anahtar Defterlerinin şu arşivde mevcut olduklarını biliyoruz.
Örneğin, benim elimde 1914 yılına ait üçlü rakam gruplarının çözümünü ihtiva
eden böyle bir defter var. Ama 1915-17 arası yılların anahtar defterleri
araştırmacılara verilmiyor. Naim Efendi’nin verdiği belgelerin sahte olduğunu
iddia edenler, bu defterleri yayımlarlar, olur biter ve böylece konu da
kapanır. O zaman bunların sahte olduklarını anlarız.
Bu defterler yayımlanıncaya kadar,
kitaptaki belgelerin orijinal olduklarını kabul etmemiz gerekir. Çünkü
sahtelikleri konusunda söylenenler yanlış. Şifre Anahtar Defterlerinin arşivde
hâlâ araştırmacılara verilmiyor olmasının bir nedeni de belki budur. Defterler,
belgelerin sahte olmadıklarını gösterecektir ve bu nedenle saklı tutuluyordur,
kim bilir? Yani Şifre Anahtar Defterleri yayımlanmadan söylenecek her şey
spekülasyondur. Yanlış olduğuna inanan, defteri yayımlar…
Peki diğer
iddialar? İmzalar, tarihler…
Talat Paşa’ya ait, imha emrini
içeren telgrafların sahteliği ile Halep Valisi Mustafa Abdülhalik’e ait imzanın
sahte olup olmadığı meselesi iki ayrı meseledir… Ayrı ayrı belgelerdir bunlar.
Yani Talat Paşa belgesi hakikat, imzalı belge sahte; veya imzalı belge hakikat,
Talat Paşa belgesi sahte olabilir. Sahtelik tartışmasını her bir belge için
ayrı ayrı yapmak zorundasınız. Elbette Talat Paşa’nın Ermenilerin imhası
emirleriyle alakası olmayan, diğer sıradan bazı belgelerdeki tarih hataları ve
imzalar gibi hususlar da tartışılır, tartışılacaktır. Ama bence bu kadar
heyecan yeter, onları da başka bir zamana bırakalım… Öncelikle buraya kadar
söylediklerimin hazmedilmesi gerekir, diye düşünüyorum!
Kitabın
yayımlanmasının ardından soykırım tarihi yazımında değişiklikler olabilir mi?
Naim Efendi diye bir şahsın
olmadığı, hatıratının olmadığı, Talat Paşa’ya ait telgrafların sahte olduğu,
1915’de yaşananların inkar edilmesinin en önemli kanıtlardan birisiydi. Bu
kitabımla bu bina esas olarak çökmektedir. Elbette, 1915 gerçekliğini inkar
etmek sona ermeyecektir ama bu gibi çevreler ve insanlar kendilerine, yeni
başka yalanlar bulmak zorundalar. Fakat unutmayalım, 1915’in inkâr edilmesi,
eldeki belge ve bilgilerin eksik ve yetersiz olmasından kaynaklanmıyor. Geçmişi
inkar etmek, politik bir tercihtir. Bu nedenle tarihte yaşanan tarihi hakikatlara
ilişkin ne kadar çok belge ortaya çıkartırsanız çıkartın, inkarcılar, yeni
şeyler bularak inkar etmeye devam edeceklerdir. Sonu olmayan bir oyundur bu…
Bu nedenle, resmi devlet tezlerini
savunanların, bildiklerini okumaya devam edeceklerini tahmin ediyorum. Ama bu
kitap tarihe ilişkin oluşturulmuş yalan duvarının en önemli tuğlasını al aşağı
etmektedir. Resmi tezleri savunanların, artık Naim Efendi’nin Hatıratı ve Talat
Paşa telgrafları dışında, kendilerine başka bahaneler aramalarında fayda var
diye düşünürüm.
Benim asıl beklentim başka bir
hususta. Ermenilerden özür dilenmesini bekliyorum. Bugüne kadar, bu hatıratı ve
telgrafları bahane ederek, Ermenilere yönelik nefreti örgütleyenlerin, onlara
olmadık hakareti, suçlamayı yapanların Ermenilerden özür dilemesini bekliyorum.
Bunu istemek hakkımız diye düşünüyorum.
Kitabımda gösterdiğim gibi, ortada
ne Andonyan tarafından ne de herhangi başka bir Ermeni tarafından tahrif
edilmiş bir şey vardır. Andonyan, kendisine ne verilmişse sadece onu, onu da
tam olmayarak yayımlamıştır. Bu nedenle, 1983’ten beri bu kitabı esas alarak,
Ermenilere yönelik nefret suçu işleyenlerden, onlara karşı olmadık hakaretleri
yapanlardan açık bir özür bekliyorum. Kendi adıma, bu özürü dilemeyen hiç
kimseyle konuyu tartışmayı düşünmediğimi söylemek isterim.




