İTİRAZ,İYİLEŞTİRİR
Edebiyat günün birinde bir ayakkabı
anlatır: O, Hacı’nın sürüklenen bedeninden dağılan ayakkabıdır. Bir mendil
anlatır, üzerine kan bulaşmış; Diyarbakır’da ölen Şeyhmuz’un kanıdır...
Her ne hikmetse, sanatçılar içinde
bir tek yazar, şu soruyla karşı karşıya kalır: Niçin yazıyorsunuz? Bilmemkaçıncı
kitabını yazan pek çok yazarın bu soruyu, aslında belli ki kendisinin de
yadırgadığı bir şekilde, kırık dökük cümlelerle ya da daha da fenası, büyük
büyük cümlelerle yanıtlamaya çalıştıklarına tanık oluruz. Şahsen ben de birkaç
kez bu soruyla karşı karşıya kaldım ve çaresizce cevap vermeye çalıştım.
Sonrasında da sözlerim hep gözüme saçma sapan göründü. Oysa bir ressama ya da
bir müzisyene asla böyle bir soru sorulmaz. Neden resim yapıyorsun? Ya da neden
beste yapıyorsun? Neden heykel yontuyorsun? Neden film çekiyorsun? Yersiz ve
densiz sorulardır bunlar, kimsenin aklına da gelmez zaten. Ama yazar sözkonusu
olduğunda büyük bir iştahla bu soru gündeme geliverir.
İşin ilginç yanı, yazar da aslında
daima bu soruyu kendine sorar. Bu çok meşakkatli işin altına neden girdiğini,
yeteneğinin ötesinde bir yerlerde daha derinlerde, ölümle, yalnızlıkla, öfkeyle
ya da diğer arkaik duygularla ilişkisinde yeniden temellendirmeye çalışır. İş,
psikanalize doğru gitmeye başlar.
Demek ki, yazma eyleminde, insanoğlunun
bu kadim sanat etkinliğinde insanları yadırgatan bir şey var. Daha önce
yüzlerce sayfa yazmış bir yazara “neden yazıyorsun” diye sordurtan bu şaşkınlık
neyin nesidir? Bu bir inkâr mıdır, yoksa hayret midir? Ya da yazarın
eserlerinde gizlediği maksadı ortaya çıkarmak için ipucu yakalama çabası mıdır?
Hiçbir zaman tam olarak
çözemeyeceğiz bu meseleyi; ama temelde soruyu soranın zihninde hayatı
sürdürmeye dair bir sebep yakalama arzusu olduğunu, bu berbat dünyayla baş
edebilmek için sevilen, inanılan ve kendisinden çok şey beklenen bir yazarın
açtığı izi sürmek, bir kokuyu takip etmek niyeti olduğunu söyleyebileceğim.
Ressamın fırçasına, heykelcinin
yontu aletlerine, müzisyenin enstrümanına, sinemacının kamerasına karşılık
edebiyat, hayatla aynı aracı kullanır; dili. Üstelik de yaratıcı bir şekilde.
Ne var ki, buna rağmen hiçbir zaman hayatın anlamını açıklamaya, etik ile olan
derin ilişkisine rağmen ahlaklı bir yaşamı nasıl sürdüreceğimiz üzerine
yargılar koymaya yetkin değildir, niyetli de değildir. Bu yüzden de aslına
bakılacak olursa politikaya çok uzaktır. Öyle de olması gerekir. Politika
zamanı yakalamaya çalışır, edebiyat zamandan uzaklaşır. Tanpınar, “Yaşadığımız,
gülüp eğlendiğimiz, çalıştığımız, seviştiğimiz zamanın yanı başında, ondan çok
daha başka, çok daha derin, takvimle, saatle alakası olmayan; sanatın,
ihtirasla, imanla yaşanmış hayatın ve tarihin bu şehrin havasında ebedi bir
mevsim gibi ayarladığı velût ve yekpare bir zaman”dan bahseder. (Bursa’da
Zaman) İşte o edebiyatın da zamanıdır.
Şimdi “gülüp eğlendiğimiz,
seviştiğimiz” zamanın yanı başında bir felaketler resmigeçidi var: Özel Tim
aracının arkasında sürüklenen ölü bir beden, bir annenin on yaşındaki çocuğunun
cesedini derin dondurucuda saklamak zorunda kalışı, bombalarla parçalanan,
parçaları başkalarının suratına yapışan bedenler, hayatlar... Bu resimleri
görüyoruz, bu haberleri işitiyoruz. İstesek de istemesek de bu görüntülere
alışıyoruz, kanıksıyoruz. Mecburen hayatımızı normalleştirmeye çalışıyoruz.
Vicdanlarımızda açılan yarayı onarmaya uğraşıyoruz; devam edebilmek için.
Tarihin ağır çarkları hızla eritiyor bu bilgileri.
Oysa edebiyat günün birinde bir
ayakkabı anlatır: O, Hacı’nın sürüklenen bedeninden dağılan ayakkabıdır. Bir
mendil anlatır, üzerine kan bulaşmış; Diyarbakır’da ölen Şeyhmuz’un kanıdır.
Bir cümle yazar, Ankara’da patlayan Ali Deniz’in hayattaki son cümlesidir. Bir
buz tanesi anlatır; Cemile’nin bedeninin günlerce içinde bekletildiği buzlukta
üretilmiş. Bir genç kızın sırtındaki kurşun deliğini anlatır; Dilek’in sırtıdır.
Yok sayılmaya çalışılan gerçek, edebiyatla direnme imkânı yakalar.
Hayat gelip geçer, sever, yakar,
yaratır ve öldürür; edebiyat tortuyu bekler. Zihne ve bedene çarpan güçlü
rüzgârlar kelimeleri alıp götürür. Açık yaraları tedavi etmek, sızıyı hafifletmek
gerekir birazcık da olsa. Kelimelerin cümle haline gelebilecek gücü bulabilmesi
için süreye ihtiyaç vardır. Oysa yazarın vicdanı, olup bitenler karşısında
sabırsızlanır. O zaman yazar yalpalar. Süregelen travmanın dışındaki her ifade
gözüne anlamsız görünür. Kalemini kulağının arkasına koyar ve ânın
çaresizliğine teslim olur. Bu, derin bir çukurdur.
Protesto, yalnız adalet talebiyle
ilgili güçlü bir ileti değil aynı zamanda bir sağaltma aracıdır. Çaresizlik
ezer, itiraz ruhu güçlendirir. John Berger’ın dediği gibi,
“Her ciddi siyasi protesto mevcut
olmayan adalete yapılan bir çağrı ve bu adaletin istikbalde gerçekleşeceğine
dair bir umuttur; ancak protestoların birincil nedeni bu umut
değildir. Karşı çıkmamak son derece onur kırıcı, küçültücü, ölümden de beter
olacağı için protesto eder insan. Barikat kurarak, silahlanarak, açlık grevi
başlatarak, omuz omuza haykırarak ya da yazarak karşı çıkar; çünkü gelecekte ne
olacak olursa olsun, içinde bulunduğu ânı kurtarmaktır derdi.
Protesto, sıfırlanmayı ve suskunluğa mahkûm edilmeyi reddetmektir. Bu sebeple,
gerçekleşirse eğer, o anda küçük bir zaferdir protesto.” (Bento’nun
Eskiz Defteri)
Aslında çaresizlik duygusunu
yaratan, adaletin asla gerçekleşmeyeceği bilgisinin, sistemin kadim bir
öğretisi olarak bilincimize yerleştirilmiş olmasıdır. Devirler değişir,
iktidarlar topyekûn fikir değiştirir ama sistem dönüşmediği sürece failler asla
yakalanmaz, adalet yerini bulmaz. İşte bu, kişiler, kurumlar, siyasetler ve
iktidarlar üstü olan devlet aklıdır. İkiz kuleler saldırısında, Hrant Dink’in
öldürülmesinde, Ankara patlamasında ve dünyanın her yerindeki nice olayda bu
akıl vardır. Evvelâ bu aklı reddetmek gerekir.
İmkânsız olanı istedikçe aslında
gerçeğe yaklaşırız. Miskinlik yerine hareketin, suskunluk yerine ifadenin,
yokoluş yerine varoluşun yoludur bu!
Protesto,
yazarak ya da her neyse, bizi iyileştirir. İki anlamda da: Hem sağaltır, hem
daha iyi bir insan yapar.
*T24,5 Kasım,2015










