Deniz Gamze Ergüven’in
Fransa’dan Oscar Aday Adayı olan Mustang destanı
Dilara Gürcü
-
24 Ekim 2015-T24
Mustang. Türkiye’nin Karadeniz
bölgesinde bir sahil kasabasında geçen, babaanneleri ve amcaları ile birlikte
yaşayan 5 kız kardeşin destanı. Türkiye’de doğmuş, 6 aylıkken ailesiyle Paris’e
taşınmış, tüm eğitim hayatını Paris’te tamamlamış; ancak Türkiye’den hiç
kopmamış Deniz Gamze Ergüven’in
yönettiği ve senaryosunu ortak yazdığı bir film. Birçok festivalde ödül alan ve
Fransa’dan Oscar aday adayı olan Mustang’in yönetmeni Deniz Gamze Ergüven, hiç
çaktırmadan, öyle derin bir hikâyeyi göğsümüze oturtuyor ki! Kendisiyle
Paris’te bir kafede, bir röportaj gerçekleştirmekten öte, 1 buçuk saat boyunca
dertleştik. İşte bu samimi sohbeti aktaracağım şimdi sizlere.
Mustang’in
oluşum sürecini anlatabilir misiniz?
Senaryoyu 2012’de Alice Winocour ile birlikte tek bir
yaz döneminde yazdık ve bitti. Hikâyenin küçük bir saat gibi, mekaniği ve çok
net bir yapısı olduğu için fazla değişikliğe, yeni versiyonlara tahammül eden
bir senaryo değildi. Ne zaman bir şeyi değiştirsek sanki bir denge kırılıyor, bozuluyor
gibiydi. Sinema eğitimimi La Fémis’te tamamladıktan sonra bir senaryo
yazdım; ama onu çekemedim. O yüzden çok büyük bir hırsla, çekim aşamasına
geçmek, oyuncularla çalışmak istiyordum.
Filmde 5 kız
kardeşi canlandıran oyuncuları nasıl seçtiniz?
5 kız kardeşi ben hep tek bir
karakter gibi, 5 kafası, 10 kolu, 10 bacağı olan bir hidra gibi düşündüm. 9 ay
boyunca bir cast direktörü ile çalıştım ve farklı kombinasyonlar denedim; fakat
en zor kısım rolleri dağıtma kısmıydı. Grubun içinde belirli dengelerin
oluşması gerekiyordu. Hem kendileri arasındaki çapraz ilişkileri, hem grup
ilişkisini yaşatmamız gerekiyordu, ayrıca fiziksel benzerlik olması da
gerekiyordu. Bazıları ikiz gibi duruyor, ilk tanıştıklarında birbirlerine
şaşkınlık içinde bakıyorlardı.
İlk uzun
metrajlı filminiz bu kadar ödül aldı ve ilgi gördü. Bunu bekliyor muydunuz?
Filmin Türkiye’den değil de Fransa’dan Oscar için aday gösterilmesi konusunda
hisleriniz neler?
Açıkçası, ben filmi yaparken ufukta
görebildiğim en uzak yer filmin Cannes’a gitmesiydi, ondan sonrasını
göremiyordum. Cannes’da filmi satın almış olan dağıtımcılar teker teker gelip
benimle konuştular. İnsanlar “filmi şu kadar sattık” gibi cümleler kurmak
yerine filme karşı hislerini anlatıyorlardı. İşte bu bana çok çarpıcı gelmişti;
çünkü farklı kültürlerden insanlar hem filmi satın almışlardı, hem konuya
hassaslardı, hem de hikâyeyi anlamışlardı. Oscar adaylığı ise aslında çok
spontane gelişti. Oldukça güçlü bir dağıtıcı filmi satın aldı ve Cannes’da
gösterildiği ilk akşam bu film için Oscar kampanyası yapmak istediğini söyledi.
Ben doğal olarak Türkiye’den seçileceğini düşünüyordum. Olmadı. Sonra
Fransa’dan seçildi ve bu o kadar büyük bir sürpriz oldu ki. Çok büyük bir onur
gerçekten.
‘Fransız filmi mi? Türk filmi mi? Hayır, bu benim
dünya üzerine bakışım'
Türkiye’de
yayınlanan ilk röportajınızdan sonra sosyal medyada bazı yorumlar okudum.
“Karadeniz’de çocuk yaşta evlenme geleneği yoktur” ya da “Avrupa’da Türkiye’yi
kötü göstermeye çalışmış bir yönetmen daha” gibi yorumlar bunlar. Bu yorumlar
hakkında ne düşünüyorsunuz?
Filminizin
hikâyenin geçtiği bölgedeki kültürel yapıyı gerçekçi aktardığını düşünüyor
musunuz?
Filmin Cannes’da gösteriminden
itibaren garip bir şekilde “bu film Türk filmi değildir” diye bir tepki
başladı. Bu bana çok ilginç geldi. Filmi hiç görmemiş insanlardan da bu tepki
geldi. Filmler illa bir milletin mi olmalı? Biz yurtdışına az film çıkaran
ülkelerdeniz. Böyle olduğu zaman sanki tek bir pencereden bakmalı, bütün
Türkiye’nin yüzünü gösterecekmiş gibi mesuliyet almalıyız. Böyle olunca da
istediğiniz şeyleri yapamıyorsunuz. Bir de Türkiye’de sinemada çok büyük bir
natüralizm, yani gerçeğe benzerlik kaygısı var. Mustang kendi estetiği, kendi
coğrafyası olan bir film; destan gibi anlatılmış bir kurgu. Evet, bütün
sahnelerin temel taşları, durumlar gerçek; ama diyaloglardan, senaryoya,
estetik seçeneklerden, oyuncu seçeneklerine kadar hepsi natüralizmden uzak
duran şeyler. Bana şu soru çok saçma geliyor: Fransız filmi mi? Türk filmi mi?
Hayır, bu benim dünya üzerine bakışım. Bir de tüm bunlardan sonra ben Türk
müyüm, Fransız mıyım tartışması başladı. Bu da beni gerçekten üzen bir şey.
Benim bütün ailem ve aile anılarım Türkiye’den. Ben de aynen Lale gibi, iki
kuşak kadınlardan oluşan bir ailenin en küçüğüyüm. Nereden bakarsak bakalım,
film Türkiye’nin bir takım gerçeklerini ortaya koyuyor. Ben Karadeniz’de
görüştüğüm jinekologlar bekâret testlerini anlattıklarında “gerdek gecesinde”
çalışmayan bir televizyon gibi paketlenerek hastaneye getirilen gelinlikli
kadınları anlattılar. Anlattıkları sadece bir defa yaşanmış hikâyeler de değil.
Filmde anlatılan hikâyeler gerçek değilse, ben Lale ile aynı yaştayken
kuzenlerimle erkeklerin omzuna çıktığımda bana aynı lafların söylenmesini, aynı
ithamların yapılmasını nasıl açıklayacaklar? Bu sahneyi kendim yaşadığımda
benim tepkim utanmak, bakışlarımı kaçırmak ve başımı öne eğmek idi. Bu benim
Türkiye’de başıma gelmiş bir hikâye. Kurgu olan ise Lale’nin bu hikâyeyi, bu
utanç baskısını yaşadıktan sonra terastaki sandalyeleri kırıp “bu
sandalyeler de kıçımıza değdi bunlar da iğrençtir o zaman” demesi. Bu
elbette gerçek değil. Lale’nin davranışı kahramanca bir şey. Türkiye’de kızlar,
kahraman değil, terbiyeli, edepli olmak için eğitiliyorlar.
Kız çocuklarının
sömürülmesi, çocuk yaşta evlilik, ensest gibi konular büyük bir tabu. “Bizim
ailede olmaz, tanıdığım biri bunu yapmaz ya da bu bir tek bizim ülkeye mahsus
bir sorun değil” gibi suçu kabullenmeyen veya üstünden atmaya çalışan bir algı
var. Bunun yıkılması adına ne yapmak gerekli?
Aslında beni şaşırtan, çekirdek
aileleri kastetmiyorum; ancak geniş bir aile içerisinde böyle bir vakanın
yaşanmamış olduğu bir durum ile karşılaşmadım. Problemlerin üstünü kapatmak ile
olmuyor, tam tersine, görünür kılmak gerekiyor. Sadece sanatçı olarak değil,
vatandaş olarak da görevimiz sorgulamak, düşünmek, gerçekleri aramak. Bir
sinemacı olarak da gözlerimi kapatıp insanların deneyimlerini görmezden
gelemem. Özellikle böyle sorunlarda bunu yapmaya hakkım yok diye düşünüyorum.
‘Mustang zeki ve cesaret figürü kadınları sahneliyor'
Son yıllarda
Hollywood’da cinsiyetçilik sıkça konuşulur oldu. Sinemada cinsiyetçilik
konusunda düşünceleriniz nelerdir?
Aslında bu çok hızlı bir şekilde
değişmeye başladı. Daha bir sene önce yapımcıma Amerikalı bir ajans “ben
kadın yönetmen almıyorum, onlar gişe yapmıyor” demişti. Ünlü yönetmenler
arasında gerçekten çok az kadın var. Bizim okulda benim dönemimde sadece iki
kadındık. Mesela devamlılık takibi pozisyonu var genelde kadın oluyor bu
kişiler ve onlara “script girl” deniyor. Bazı meslekler daha çok
kadınlara ya da erkeklere yönelikmiş gibi bir algı var. Liderlik gerektiren
mesleklerden kadınlar itiliyor gibi. Yönetmen olabilmek bazen kavga edebilmek,
fikrinde diretebilmek demek. İlginç bir şekilde kadınlar da “bizim
karakterimizde bu yok” diyebiliyorlar. Bu özellikler genelde kadınlarda
yoktur gibi bir algı var.
Bunlar
cinsiyet rollerindeki kalıp yargılar değil mi sizce?
Kesinlikle öyle ve bunlar çok güçlü
bir şekilde mevcut. Bu Hollywood’da da var ve artık sorgulanmaya başlıyor.
Mustang zeki ve cesaret figürü kadınları sahneliyor. Bu o kadar büyük bir eksik
ki! Batı’da kadınlar kendilerini daha eşit hissediyorlar; ama onların da
boğazına sıkışmış bir dolu şey var. Film yaşadığımız onca şeyi, söylemek
istediklerimiz ve söyleyemediklerimizi iyimser bir şekilde sahnelendiği için
Batılı kadınlara da hitap ediyor. Bu beni de, Türkiye’yi de aşan bir boyut.
İnsanların filmi sahiplendiği şekil beni çok aşıyor. Mustang’ın konusu kadın olmak
ve Türkiye’de kadın olmak. Sanat ve sinema tarihinde dünyayı erkeklerin
gözünden görmeye alıştık. Kadınları obje olarak görüyoruz. Bir kadın bakışına
alışık değiliz, bir kadının obje değil süje olmasına hiç alışık değiliz.
Sizce kadın
hikâyelerini, kadın yönetmenleri sinemada daha görünür kılmanın yolu nedir? Bu
görünürlüğün, sinemanın gücünün, kadın hakları konusunda etkisi ve önemi nedir?
Sinema fikirleri kırmak ve bir takım
fikirleri öne çıkarmak için o kadar önemli bir mecra ki! Şu an bir virajdayız. Kadınlar
artık sinemayı, kamerayı sahipleniyorlar, bir şeyler yapmaya başlıyorlar. La
Femis’ten bildiğim, benden küçük olan ve birkaç sene sonra film yapacak
kadınları tanıyorum. Bir de artık yolu açmaya başlayan kadın figürler var.
‘Mustang kadın olma hissini anlatıyor’
Filmde
özdeşleştiğiniz bir karakter var mı? Lale aracılığıyla kendi genç kızlık
isyanınızı konuşturduğumuzu söyleyebilir miyiz?
Evet; ama tavır olarak benim o
yaşlardaki tepkim hiçbir şey söylememekti. Aslında en çok Selma’ya benziyorum;
sinekten korkan, gıkı çıkmayan Selma’ya. Bir derece de Lale ile de benziyorum;
ama başka nedenlerden ötürü. Benim sinema hayatım çok uzun bir yoldu. İlk başta
ben de evden terliklerle kaçan Lale gibi, terliklerimle yola çıktım. Bir dolu
şeyi hazırladım ve birden hepsi birleşti ve filmim doğdu. Filmin galasında
filmi izlerken son sahnede Alice ile birlikte ağlamaya başladık. Orada da başka
bir şeyi, bizim hikâyemizi anlatıyorduk çünkü. İşte sinema böyle bir şey.
Sinemada bazen bir takım gerçekler bükülüyor, tarihi iki karakter, tek bir
karakter oluyor ve bu duruma bir netlik getiriyor. Hikâyeye akış sağlıyor.
Mustang tarihi bir çalışma değil. Aradığım gerçek; hissin gerçekliği. Mustang
kadın olma hissi nedir ve onu anlatıyor mu, anlatmıyor mu? Bence anlatıyor. Peki,
gerçekçi mi? Hayır değil.
‘Hamile olduğumu ilk yapımcı filmi terk etmeden bir
hafta önce öğrendim.’
Çekim
boyunca hamileydiniz, bu sürecin filme yansıması nasıl oldu?
İlk filmimi yapana kadarki dönem,
benim için biraz zor bir dönemdi. Hayatımı tam düzene oturtmadan kendime aile
kurma hakkını tanımıyordum. Aslında filmin çekimleri bittikten birkaç hafta
sonra evlenecektim; ancak ilk yapımcı filmi terk edince çekimler ertelendi.
Düğünüm de bu yüzden çekim dönemine denk geldi. Çekimlerden kaçıp İstanbul’a
gidip evlendim, sonra İnebolu’ya tekrar koşuşturdum. Hamile olduğumu ise ilk
yapımcı filmi terk etmeden bir hafta önce öğrendim. Hiçbir şekilde stresli
olmaya hakkım yoktu. Hamile olduğum için filmi yapmamak gibi bir durum da söz
konusu değildi. Sanırım bu durum ilginç bir soğukkanlılık verdi bana. Yapımcı
gidince Türkiye’deki bütün ekip için ben bitmiştim. Film yoktu. Her şey
bitmişti. Bir de herkes “ah, vah, bir de kadın hamile” diye üzülüyordu.
Bütün bu olan bitenden sonra ayaklanıp, filmi rayına oturttuğum zaman artık
kimse sataşmadı. Hem hamilelik, hem bütün her şeyi bir arada tutmak, hem benim
kararlılığım; hepsi birleşince farklı bir saygı oluştu tabi insanlarda. Doğumum
ise Özgecan Aslan cinayeti ile aynı gün oldu. 24 saat boyunca dünyadan koptum
ve sonra gazeteye bakınca Özgecan’ı gördüm. O fotoğrafı ebediyen
hatırlayacağım. O saatler içerisinde bir kadın olarak ben doğum yaparken, onun
böyle bir şey yaşamış olması beni çok şiddetli etkiledi. Doğumdan 2 gün sonra
tekrar işbaşı yaptım, hiç durmadım. Çocuğumla yanak yanağa bitirdik bu filmi.
Zaten doğumdan sonraki ilk 3 ay, hamileliğin devamı gibi, hep böyle bana
yapışık küçük maymun gibiydi. Yapım sonrası dönemini beraber tamamladık.
Filminiz ve
bebeğiniz, iki doğumu bir arada gerçekleştirdiğinizi söyleyebilir miyiz?
Ben de hep öyle anlatıyorum zaten
ikizler diye. Doğumum ses montajı dönemine denk geldi. Montaj için tanımadığım
biriyle çalışacaktım. Onunla bir kafede buluşacaktık ama gidemedim; 2 gün önce
hastaneden çıkmışız, bebeğim var, ağlıyor, aç ve ben bile bilmiyorum ne
yapacağımı. Aradım ve dedim ki “ben kafeye gelemem sen eve gel.” Kapıyı
açtığımda onu kucağımda bebeğimle karşıladım. İlk defa tanışmışız, ben bir
yandan bebeğimi emziriyorum falan. Zannediyorum ki beni hiç kucağımda çocuksuz
görmedi. Montaj çalışmalarında böyle kucağımda bebeğim var, arada ağlıyor,
altını değiştiriyorum, birisi sinirimi bozduğu zaman iyice altını açıyorum;
bebek bezli sabotajların yaşandığı bir dönemdi.
Mustang ve
Virgin Suicides arasında benzetmeler yapılıyor, bu konudaki yorumunuz nedir?
Bu soru çok sık geliyor. Evet,
benziyor ama etkilenme durumu yok. Kitabı da okudum, filmi de seyrettim; ama
Mustang benim hikâyem. Bizim aile gerçekten, Virgin Suicides’daki gibi bir
kadın ailesi. Özellikle annemin kuşağından aile fotoğraflarında kızlar hep uzun
saçlı, bir kız nebulasına benziyorlar. Örneğin bir yaz bizim aile evine diğer
akraba kızlar da geldiler, evde kızlar olarak böyle kümes gibi bir ortamdaydık.
Komşu bir çocuk bizim bir arkadaşımıza evin telefon numarasını sormuş ve
arkadaşımız da “hangisi için” demiş, o da “herhangi birisi için”
demiş. O zamandan beri aklımda kalmış bir anı bu. Bu kimin kim olduğunu ayırt
edemeyen, “herhangi bir kız işte, ne fark eder” bakışı. Örneğin bu anı Virgin
Suicides ile çok ortak bir nokta.
Filmde hem
Erdoğan’ın hem de Arınç’ın kadınlar hakkında verdiği demeçler duyuluyor
televizyondan, bu sahneleri yerleştirme sebebiniz neydi?
Film 2012 yazında yazıldı; ancak
sonrasında gelişen durumlar elbette filmde yankı buldu. O sahneler vardı, ya da
internet yasaklarına gönderme olarak bilgisayarın kaldırıldığı sahne var. O
dönem bir dolu şey yasaklanıyordu. Bu sahnelerde, dönemsel durumun da bir
yankısı var elbet.
‘Türkiye’de toplumsal konuşma tamamen bastırılmış bir
noktada’
Filmde “sakıncalı
ve yoldan çıkaran” birçok eşya ile birlikte dolaba kilitlenen #DirenGeziParkı
t-shirtünü görüyoruz. Türkiye’de Gezi Parkı eylemleri ile birlikte yükselen
sivil direniş hakkında ne düşünüyorsunuz?
Türkiye’nin geleceğinden umutlu
musunuz?
Türkiye’yi yakından takip ediyorum.
Bu sene farklıydı tabii, hamileydim, uçağa binemedim; ama ondan önce ayda bir
ya da daha fazla, iş veya aile durumu gereği hep gidip geliyordum. Fransa çok
uykumu kaçırmıyor; ama Türkiye kaçırıyor. Gezi direnişi başladığında Los
Angeles’taydım; atlayıp geldim Gezi’ye. Gezi Parkı boşaltıldığında o
merdivenlerin üzerindeydim. Orada olmamama imkân yoktu. Kadınların orada
doğurduğu fikirler çok heyecan verici, devrimci, Batı’dan çok daha modern
fikirlerdi. Bir “occupy” hareketinden öbürüne sıçrayan yeni fikirler de vardı.
Kapitalizme, ekolojiye, feminizme yeni bir bakış vardı. Gençliğin, yaşadıkları
toplumun içerisindeki her konuyu zekice sorgulayabilmeleri çok heyecan
vericiydi. Ondan sonra tabii ıslak odunla dövülmüş gibi olduk. Gerçekten bir
mücadeleyi kaybettik gibi oldu. Şimdiyse Türkiye’de insanların fikirlerini
açıkça konuşamadığı, her gün daha çok korktuğu, garip bir dönem yaşıyoruz. Şu
an olup bitenlerden dolayı, toplumsal konuşma tamamen bastırılmış bir noktada.
Laiklikten tutun demokrasinin temel taşlarına kadar her şeyin yerinden oynadığı
bir dönem. Türkiye’nin geleceğini görmek çok zor. Tekrar seçime gidiyoruz, bir
yandan iç savaş çıkıyor, ülkenin jeopolitik durumu inanılmaz derecede hassas.
Umutlu muyum, umutsuz muyum bilemiyorum. Fakat sağlıklı olan bir şey var ki o
da ne zaman negatif bir şey yaşasak tepki çok yüksek.
Bundan
sonraki filmleriniz için planlarınız nelerdir?
Her gün yeni bir proje doğuyor
açıkçası. Şu an tam Mustang’ın ortaya çıktığı döneme benziyor. Yolda birkaç
tane araba var, hangisi öbürünü sollar ve geçer bilmiyorum. Alice ile
İstanbul’da geçen bir senaryo yazmaya başladık. Ayrıca benim Los Angeles projem
tekrar gündeme geliyor ve çok güçleniyor.
Los Angeles
projeniz nasıl bir senaryo?
1992 Los Angeles olaylarını, Afrika
kökenli siyahîlerin ayaklanmalarını anlatan bir kurgu. Ben sinema okumadan önce
tarih okudum. Bu hikâyeyi ben yaşamadım, oralı değilim ancak gerçeklere hâkim
olabilmek için bir tarihçi gibi her şeyi araştırdım. 3 sene boyunca orada olabilmek
için elimden geleni yaptım. Radyoda, televizyonlarda geçen haber kayıtlarına
ulaştım, onları dinledim, seyrettim. Hikâyedeki polislerin, çetelerin kafasının
içini tanımak, nasıl düşündüklerini anlayabilmek, gerçeklerin nerede olduğunu
bilip, onları kırabilmek için Los Angeles Polis Departmanı ile devriyeye
çıktım, çetelerle görüştüm
©Fotoğraflar
gazeteci Sophie Janinet
tarafından çekilmiştir.