ERMENİ SORUNU
2009 EMİRGAN’INDAN 1909 ADANA’SINA:
SİS’E,DARSON’A,HAÇİN’E BAKMAK
Aslı Odman (30.11.2009)
Adana’yı öyle özledim, öyle özledim ki.../ Hatırlar
mısın bilmem,/ Kol kola / Asfalt yolda/ gezmeğe çıkardık geceleri.../ Parkın
yanında bir büyük konak vardı/ beyaz büyük havuzunun fıskiyesiyle/ gece gündüz
akardı./ Asfaltın kenarında/ geniş yapraklı ağaçlarıyla ‘kübük’ evler/ ve
uzaktan derinden derine/ düdükleri öterdi bekçilerin./ Sonra nasıl olurdu
bilmem/ birdenbire hava gürler,/ yıldızlar sönüverirdi de,/ yağmur gelecek
galiba derdin./ Küçücüktü evimiz:/ hurmalı mahallede/ kocaman konağın/ -konak
haraptı-/ alt katındaki oda./ Gülbenkyan’ın çırçır fabrikasına bakardı./
Soldaki pencereye/ üzerinde tavus kuşu dolaşan/ ince bir tül asmıştın./...’
Orhan Kemal, Bursa Cezaevi, 1940’lar[1]
‘Geçmişle ancak, yaşananların sebepleri ortadan
kalktığı zaman hesaplaşmış olacağız. Geçmişin esir edici çekiminin bugüne kadar
kırılmamış olması sadece ve sadece bu sebeplerin hâlâ var olmaya devam
etmelerinden kaynaklanmaktadır’.
Theodor Adorno[2]
GÜLBENKYAN'IN ÇIRÇIR FABRİKASINA NE OLDU?
6 ve 7 Kasım 2009 tarihlerinde, Emirgan’daki Sakıp
Sabancı Müzesi’nde, ‘Adana 1909: Yüz Yıllık Bir Perspektiften Tarih, Bellek
ve Kimlik’ başlığı altında atölye çalışmaları düzenlendi. Bu, 1909 Adana
olaylarının 100. yıldönümü rüzgarı ile düzenlenen beşinci konferanstı.[3]
Bu atölye çalışmasında sunum yapan araştırmacılar, 1909 Adana olaylarına
yaklaşırken kullandıkları metod, kavramlar, kaynaklar açısından farklılaşıyorlardı.
Kimi kendi çalışma alanından (yüzyıl başında etnisite mühendisliği, görsel
bellek, emek tarihi, mübadele, Jön Türk Devrimi sonrası tarih vs.) yola çıkarak
1909 Adana’sında olan bitenlere bakıyordu. Kimi aslen Osmanlı Ermeni’lerini
çalıştığı için 1909’da Ermeni nüfusun ‘başına gelenleri’ araştırmaya
başlamıştı. Bu farklara sunumları ele alırken değinmeye çalışacağım.
Bir diğer önemli fark ise, konferans katılımcılarının
bazılarının aile belleklerinin önemli bir parçası olduğunu ifade ettikleri
İstanbul ve Türkiye’ye, ilk defa gelmiş olan Ermeni kökenli akademisyenler
olmasıydı. Bizler ise, ‘zaten burada evsahibi(!)’ idik. Çoğu zaman bu tarz
kozmopolit akademik konferanslarda geri plana atılan, ‘konferansın nerede
yapıldığı’ bu sefer gayet önemliydi. Bundan da öte, konferansın bellek
ölçekleri içiçe geçmişti: Araştırılan Adana, hatırlanan Adana (Sis, Haçin...),
‘tevatür’ İstanbul, Teotig’in doğduğu Samatya, müzenin terasından görünen
Boğaz, evsahiplerinin yaşadığı İstanbul, Türkiye’ye ilk defa gelenlerin
aklındaki ‘dedelerinin, nenelerin yaşadığı ve göçtüğü’ farklı memleketlerden
parçalar, Bir ZamanlarYayıncılık’tan Osman Köker’in güzel sunumunda bizimle
paylaştığı kartpostallardaki mekânlar...İki gün bizi ağırlayan Emirgan Sakıp
Sabancı Müzesi Konferans Salonu bu kadar ‘katman katman bellek-mekânı’ nasıl
taşıdı, şaştım! Bir de ‘aramızdaki pür İstanbullu akademisyen evsahiplerinin’
bellek-mekânlarının nispeten ne kadar monolitik kaldığını farkettim. Böylece bu
konferans –değinilebilenler ve değinilemeyenlerle- hem bir tarih, hem de bir
bellek konferansı olmuş oldu.
Uluslararası Hrant Dink Vakfı, Londra Gomidas
Enstitüsü, Sabancı Üniversitesi, Boğaziçi Üniversitesi Tarih Bölümü ve İstanbul
Bilgi Üniversitesi Tarih Bölümü tarafından organize edilen bu atölye
çalışmasını iki gün boyunca dinledim. Çok şey öğrenip, bir o kadar da soru ile
ceplerimi doldurarak, hem öğrendiklerimi, hem de sorularımı sizinle paylaşmak
için bu yazıya oturdum. Ne Osmanlı Ermenileri, ne1908 Jön Türk Devrimi sonrası
dönem, ne de tehcir hakkında hiç bir orijinal araştırmam olmadığını hemen
baştan söyleyeyim. Fakat yazı içerisinde yeri geldikçe sizi -kendim takip
edebildiğim kadarıyla- bu konularda emek verenlere yönlendirmeye çalışacağım.
Zira sadece İstanbul Bilgi Üniversitesi Tarih Bölümü’nde çalışmam nedeniyle
-‘İçinizde müzikten anlayanlar varsa, şu piyanoyu yukarıya taşısın!’ misali- bu
uzun ve zahmetli organizasyonun en sonunda ve en ucundaki teknik bir kısmından
bir nebze tutuvermiş buldum kendimi. Dört sene önce, Eylül 2005’de olağanüstü
çabalar ve süreçlerle gerçekleşen, ‘İmparatorluğun Çöküş Döneminde Osmanlı
Ermenileri: Bilimsel Sorumluluk ve Demokrasi Sorunları’ konferansına[4]
da katılamamıştım. Sonra 19 Ocak ‘geldi’. Çalıştığımız alanlardan bağımsız
olarak, yaptığımız her işe Hrant Dink’in yüzü, sözü, özü karıştı. Kanımca artık
‘ölü can saymadan’ Osmanlı Ermenileri’ni konuşmak, bu konuyu ikilemler
yaratmadan kamuya maletmeye çalışmak -bunun yöntemleri, kurulan illiyet
bağları, odak noktaları ne olursa olsun- akademik alanın Hrant Dink’e olan
gönül borcunun bir parçasıdır. Konferansta, onun yokluğu ile parlayan varlığı
her an hissediliyordu.
GEÇMİŞ SİYASETİ VE ADANA 1909
İki tam güne yayılan atölye çalışmalarında sunumları
kabaca iki gruba ayırmak mümkündü. Birincisi olayların somut aktör, kurum ve
dinamiklerine değinen sunumlar (ki bunlar nispeten azınlıktaydı), ikincisi ise
1909 Adana olaylarının farklı çevrelerde yansımalarının anlatıları (dönemin
mebzul Ermenice süreli yayınlarında, Terziyan ve Teotig’in kitaplarında,
Osmanlı Meclis-i Mebusan tartışmalarında, Alman Devlet ve Deutsche Bank
arşivlerinde, Fransız entelektüel alanındaki parlamenter ve parlamento dışı
tartışmalarda, bölgedeki Amerikalı misyonerlerin aile arşivleri ve
kitaplarındaki anlatılarında, ABD devlet arşivlerinde ve döneme dair bugün de
sirküle eden fotoğraflarda vb).
Bu gibi ‘geçmiş siyasetinin’[5]
doğrudan parçası olmuş tarihsel dönem ve olayları ele alırken sık sık
olduğu gibi, konunun maddi kısmından çok, yansıma ve hatırlama tarzlarına dair
sunumlar ağırlıktaydı. Tâbiri caizse, 1909 Adana konusunda katılanlar öncelikle
‘belleklerindekini döktü’. Bu yazı çerçevesinde, ‘belleklerden dökülenleri’ de
derleyip sunmaya çalışacağım. Eğer bunları sunarken Adorno’dan alıntıladığım
pasaja sadık kalmak için algıda seçicilik yapıp, olayların hatırlama
tarzlarından çok ‘hâlâ olmaya devam eden’ sebep ve dinamiklerine dair
dinlediklerimi ve sorduklarımı öne çıkarırsam, bunun nedeni Türkiye’de son
yıllarda tam anlamıyla ‘patlayan’ tarihperestliğin içten içe üzerimize esir
alıcı bir çekim uyguladığını hissetmemdir. Yükselişte olan ‘geçmişin acı ve
haksızlıklarıyla yüzleşme’ ivmesinin -çok olumlu bulmak ile beraber-, kardeşi
‘bugünün acı ve haksızlıklarına kulak kesilip, onları tarihsileştirme’
faaliyeti ile el ele yürümesi gerektiğine inanıyorum.[6]
Yazımı ‘Ermeni tehciri’ konusunda, geçmiş acıları
güncelleştirme ve günümüzün acılarını tarihsileştirme çabalarının pür
kapalı akademik bir uğraş olmaktan tedricen çıkarılabilmesi ve
‘cari/gündelik/Şimdi’nin kolektif belleğine’ ulaşabilecek kanallar açılabilmesi
için bazı önerilerle bitireceğim.
BİTMEYEN 'İĞTİŞAŞLAR'[7], ‘VAR OLMAYA DEVAM EDEN’ SEBEPLER
‘31 Mart Vakası’nın ardından 1909 Nisan’ında Adana
Vilayeti’nde patlak veren, 13 gün süren ve açıkça ‘Ermenilere karşı’ girişilen;
şehir merkezinde, Ermeni mahallelerinde ve civar köylerde olmak üzere kırım,
yağma ve yakma ile sonuçlanan olayların genel maddi arkaplanına, olayları adım
adım hazırlayan dönüşüm ve aktörlere değinen sunumlar şunlardı:
Osman Köker, BirZamanlar Yayıncılık çerçevesinde
titizlikle editörlüğünü üstlendiği ‘100 Yıl Önce Türkiye’de Ermeniler.
Orlando Carlo Calumeno’nun Kolleksiyonundan Kartpostallarla’[8]
çalışmasına dayanarak, 1909 Adana olayları sırasında Adana Vilayeti’nde yaşayan
Ermeni nüfusun ve maddi kültürünün bir fotoğrafını çekti. Kaynak olarak mezkur
kartpostal koleksiyonu dışında, Adana Ermeni’lerin nüfus ve meslek bilgileri
için 1914 Osmanlı nüfus sayımı, Sis’teki Klikya Gatoğigosluğu
verileri, Maghakia Ormanian’ın 1912 nüfus verileri ve 1894 ve 1914 Annuaire
oriental’ini kullanan sunumundan en akılda kalan nokta, 1909 Adana Olayları başlığı
altında ele alınanların hem sancak (Adana, Mersin, Sis/Kozan, Cebel-i Bereket,
bağımsız sancak İçili/Silifke), kaza (Haçin/Saimbeyli, Darson/Tarsus,
Yersuvat/Cehyan, Bulanık/Bahçe, Payas/Yakacık, Ayas/Yumurtalık, Feke vs.),
nahiye (İncirlik, Misis, Şeyhmurad, Abdoğlu/Aptioğlu vs.), mahalle ve köy
(Adana’nın kuzeyinde, artık isim belleğimizden silinmiş olan
Gavurköy/Hıristiyanköy/Hayküğ, Kuyumciyan, Çokak vs.) bazında farklı farklı
yaşandığı, hem de Adana’nın da dışına taştığı (Antakya ve Maraş) idi. Bu bana
Adana 1909 gibi bir anda parlayıveren noktasal bir olayı çalışmak için bile,
‘bölgesel/mekânsal çalışmalar’ (regional/spatial studies) hassasiyetlerinin
elzem olduğunu düşündürttü.
Burada öğrendik ki, Vilayet bazında 400bin’i aşkın
‘sayılabilen’ (göçmen işçiler, konar-göçerler hariç) nüfusa sahip Adana’nın,
beşte bire yakını, çoğunluğu Gregoryen olmak üzere Ermeni idi. Civar köyler
için önemli bir pazaryeri olan Haçin’in (bugün Saimbeyli) ise 20bin’lik
nüfusunun neredeyse tamamı Ermeniydi. Kaza bazında bu açık nüfüs üstünlüğünün,
1909 Adana olaylarını kızıştırılırken kullanılmış olduğunu (‘Haçin’den
Ermeniler güneye inip, Adana’yı hristiyanlaştıracaklar!’ gibi
dedikoduları), bir diğer katılımcıdan, Ermeni Süreli Yayınları konusunda ciddi
bir birikime sahip Zakarya Mildanoğlu’ndan[9]
öğrendik.
Nüfusa ve istatistiklere gelmişken: hangi taraftan
olursa olsun, ‘Ermeni Tehciri’ ele alınırken öncelikli olarak gündeme
gelen sayılar meselesinin (kaç Ermeni vardı, müslümanlara oranı neydi, ne
kadarı tehcire uğratıldı, ne kadarı öldü?) acı bir paradoks yarattığını, Fuat
Dündar’ın sunumu bir kez daha bize hatırlattı. ‘Ermeni Meselesi’nin meselesi,
her ne kadar öyle ifade bulsa da, iki tarafça öne sürülen bu tip sayıların
birbirini tutmaması değil, bu sayıların ve ölçme süreçlerinin ta kendisiydi.
Hiçbir fiilî etnik, dini, sınıfsal, cinsiyetçi vs. şiddet, daha önce
sayma/ölçme alet edevatını geliştirmeden hayata geçirilemezdi. Sayma/ölçme
sürecinde ortaya çıkan alet edevat olan harita, anket, istatistik ve sosyolojik
araştırmalar, bu nedenle arkalarından gelen sosyal şiddetin ayrılmaz bir
parçasını içerir ve öncelerler.
1913-1918 arasında uygulanan ‘etnisite
mühendisliğinin’ –bir kısmını da arşivlerden ilk defa gün yüzüne çıkardığı-
alet-edevatını doktora tezi çerçevesinde araştırmış olan Dündar, bu ana
sorusalını sunumuna da yansıtmaya çalıştı.[10]
Dündar, ‘Ermeni Sorunu’nun’ istatistiki olarak da yaratıldığını ifade ederek,
bu süreci üç döneme ayırdı. Dündar’a göre, 1895 öncesinde ‘nüfus
istatistiklerine’, daha sonra 1895-1897 arasında ‘şiddet istatistiklerine’ konu
olan Osmanlı Ermenileri, 1914-18 arasında da ‘ölüm / cinayât’ istatistiklerine
aynı mantık ile konu/tâbi olmuşlardı. Bir başka değişle ‘canlı kelle’ saymaktan
‘ölü kelle’ saymaya giden yolda ‘araç’ değişmemişti. Bu tasnife göre Adana
Olayları hakkında verilen ve birbiriyle çelişen sayılar, şiddet ile ölü
istatistikleri arasındaki geçiş döneminde yer alıyordu.
Dündar’ın, Bab-ı Ali’nin en başta basit bir asayiş
meselesi olarak sunduğu olaylarda can kaybını, bu sunuma uygun olarak önce 1900
Müslüman, 1500 Ermeni diye yansıttığını, bunun dönemin yabancı kaynaklarında
verilen 25-30bin, olayları soruşturan heyete mensup Tekirdağ Mebusu Hagop
Babikian’ın verdiği 20bin ve bizzat olaylardan sonra Temmuz ayında bölgeye
atanan yeni Vali Cemal Paşa’nın verdiği 17bin Ermeni, 1859 müslüman can kaybı
sayılarından ne kadar ciddi bir ‘mevsimsel’ fark gösterdiğine işaret etmesi,
‘ölü canlar saymanın’ ne kadar da dönemin güç ilişkilerine bağlı olduğunu bir
kez daha hatırlattı. Çoğu zaman Ermeni nüfus ve cankaybı rakamlarını küçültmek
için devletin uyguladığı, bazı durumlarda ise Ermeni cemaatinin liderlerinin
cemaati teyaküz haline geçirmek ve dışarıdan bağış toplamak için uyguladıkları
‘istatistikle oynama’ metodlarından bazılarına da değinildi: baz alınan hane
başına düşen nüfus sayısını değiştirmek, göçer-konar ve mevsimlik işçileri
kaydetmeyen Osmanlı nüfus sicillerini nihai baz almak / almamak, katliamlara
dair veri kaynağı olarak yerel hükümetin bilgisine başvurduğu yerel cemaat
önderlerinin (muhtar ve papazlar) de çoğunun katledildiğinin üstünü örtmek.
Konferans içinde görsel bellek ve kimlik ilişkisine
bir kaç kere değinildi. Köker, bir diğer katılımcı Benedetta Guerzoni gibi
Adana ve Adana olayları ertesini gösteren dönem kartpostallarının, hem dönemin
popüler kültürünün ve hem de günümüz Ermeni kimliğinin oluşmasındaki önemine
değindi. Daha çok ‘ekzotik ve otantik olanı göstermek’ mantığı ile üretilen
kartpostalların üreticileri arasında Alman ve Fransız Posta’ları (sonuncusunun
yerel temsilcisi de bir Ermeni fotoğrafçıydı) ve farklı misyoner ve yardım
kurumları var. Adana olayları akabinde Avrupa’da yardım/bağış toplama amaçlı,
yıkım ve yağmayı gösteren kartpostallar üretiliyor (bunların bazıların dağıtımı
Osmanlı Devleti’nce yasaklanıyor). Ermeni kimliğinin kurulmasında önemli rol
oynacak bu ‘siyasi şiddet ikonografisinin’, Avrupa’daki ‘oryantal curiositéler’
silsilesine eklemlenmiş olduğunu öğreniyoruz. Guerzoni’nin sunumu, 19.yüzyıl
etnik çatışmalarının ve akabinde ulus devletlerin oluşumunda görsel belgelerin
(fotoğraf, resim, gravür) bir janr yaratıp yaratmadığı sorusunu
doğuruyor. Burada, görsel analiz yaparken, resmi, olay belgesi varsayan
anlayışı tarihselleştiren, onu farklı bellek katmanları oluşturan,
‘cinsiyetlendirilmiş’ semboller örüntüsü olarak gören Irvin Cemil Schick’indaha
çok Balkanlar bağlamındaki çalışmalarını hatırlıyoruz. Gene Sacit Kutlu’nun,
Bulgar kolektif belleğinin oluşturulmasında Batak Katliamı’na dair
farklı dönemlerde üretilmiş, hepsi de otantiklik iddiasında olan görsellerin
rolünü araştırdığı çalışmasına değiniyoruz.[11]
Osman Köker sunumunda, Annuaire oriental’de kayıtlı
ticari işletmeleri taradığını, burada Ermenice isme sahip olan işletmecilerin
tüm işletmelerin aşağı yukarı yarısına tekabül ettiğine değinmişti. Özellikle
vilayet ve sancak merkezlerindeki yoğunlaşan ve görünür olan, yeni
ticari (ticari tarım olarak pamuk, narenciye, tahıl ve madencilik) ve sanayi
(çırçır, iplik, dokuma, boyamacılık, dericilik, gümüşçülük, halıcılık)
işletmelerinin önemli bir kısmının Ermeni’lere ait olması, Adana katliamı,
vilayette biriken sermaye ve sosyal gerginlikler arasındaki bağlara dair
sorular uyandırıyor. 1909 Adana olaylarında provoke edilebilecek sosyal
zeminini hazırlayan sürecin, aynı zamanda Yeni Çukurova’nın oluştuğu
‘ticarileşme/parasallaşma’ süreci olduğunu, bunun edebiyata en güzel
taşıyanların da ‘Adana’lı Kemal’ler’[12]
olduğunu düşünüyoruz. Bu süreç, etnik olarak bir ‘kırım’ ve kırılma
içerse de, iktisadi olarak ‘oluşan zenginlikler el değiştirdiği /
türkleştirildiği oranda, bir süreklilik, bir birikim sürekliliği de arzediyor:
‘..fabrikayı yıllarca önce Emvali Metruke’den, gene
bu parti mebusu, hatırlı birinin yardımıyla ucuza satın almış, yıllar yılı da
geliştirip büyütmüştü’ Orhan Kemal, Kanlı Topraklar[13]
Bir gün öğle üstü Süleyman dokuz silahlı kişisiyle
Mustafa Ağa’nın kapısını çaldı, buyur ettiler. ‘Buradan çıkacaksın. Panosyanın
mirası bana düştü. Panosyanın oğlu olduğumdan değil...Çünküleyin Panosyanı ben
iteledim. Ol sebepten Panosyanın bütün malı mülkü, konağı, tarlası, çiftliği,
dükkanları hep bana kaldı...’ Yaşar
Kemal, Demirciler Çarşısı Cinayeti[14]
Bildiğimiz kadarıyla konferansın organizatörlerinden
olan Meltem Toksöz, Yeni Çukurova’nın oluşmasını ‘Göçebe Hayattan Ticari
Tarıma Çukurova, 1800-1908’[15] adlı doktora tezinde kapsamlıca
araştırmıştı. Kendisinin mücbir nedenlerden dolayı bizi sunum, yorum ve
sorularından mahrum bırakmak zorunda kalmasının, ‘Çukurova’nın uzun 19.
yüzyılında’ yeni oluşan sektör, aktör, zenginlik ve hareketliliklerin
konferansta nispeten az yer almasında önemli bir rol oynadığını düşünüyorum.
Keşke 2008 Kasım ayında ‘Adana ve Çevresi Toplumsal ve Ekonomik Tarihi’
konferansı çerçevesinde yapılan sunumları, bu platformda da dinlemek ve
birbirine konuşturmak mümkün olsaydı.[16]
‘Yeni Çukurova’ büyük başlığının muhtelif
altbaşlıklarına 1909 Adana bağlamında mahir bir şekilde değinen sunumlar ise
şunlardı:
Sinan Dinçer, göçmen/mevsimlik işçilerin hem ticari
tarımda, hem kentte, hem de spesifik olarak Adana katliamında oynadığı rollere
değindi. Çapacılık, muhtelif pamukla ilgili işlemler, çırçır vs. gibi yeni
yaratılan işlerdeki yüksek yevmiyelerin çekicililiği bir yandan,
konar-göçerlerin 1860’lardan beri devlet politikasına dönüşen iskanıyla oluşmuş
itme bir yandan, her cemaatten (kürt, türkmen, ermeni/bantoukhd)
mevsimlik işçi Adana Vilayeti’ne akın ediyordu. Erzurum, Harput/Kharpert,
Diyarbakır, Van, Musul, Eğin/Agn, Bitlis/Paghesh, Muş’dan gelen bu işçilerin
sayısı yüksek sezonda vilayet bazında 60bini bulabiliyordu. Adana ‘iğtişâşı
çapa mevsimi olan ve civara mevsimlik işçinin aktığı Nisan ayına denk gelmişti.
Aynı bugün olduğu gibi amele pazarları, hanlar ve bekâr odalarını mesken tutan
ve kendi cemaatlerinden ‘elcibaşılar’ tarafından idare edilen (borçlandırılan,
iş, yatak bulunan, toprak ağalarına pazarlanan vs.) mevsimlik işçiler
‘iğtişâşa’ aktif olarak katılmış, müslüman işçiler hem ermeni işçilere, hem de
büyük çiftliklere saldırmışlardı. Bu şiddetin örgütlenmesinde, işi etnik grup
aidiyetini kullanarak örgütleyen elcibaşıların rolü önemli olmuş olmalıdır. Bu
göçmen işçi hareketliliğinin zeminindeki iskân politikaları (1865’de Ahmet
Cevdet Paşa’nın Fırka-ı İslahiyesi)[17],
mevzuat değişiklikleri (göç/mürûr önündeki yasakların kaldırılması), kıt
işgücünün yaratılması /artırılması (mesela 19.yüzyılda pamuk ekmek için
Mısır’dan getirilen zenci köleler, Suriye’den getirilen fellahlar), bataklıklar
kurutularak oluşturulan büyük çiftliklerde mülkiyet yapısı, işçilerin bu yeni
çiftlikler ve kent hayatına eklemlenmesi ve en nihayetinde o dönem yağmalar
sonucunda devredilmek zorunda bırakılan mülkler vesilesiyle reel bir
‘zenginleşme / sınıf atlama’ yaşayıp yaşamadıkları araştırılması gereken
konular olarak öne çıktı.Vahé Tachjian’dan öğrendiğimiz kadarıyla Adana
Ermeni’lerin çoğunluğu Türkçe konuşuyordu ve Ermeni entelektüelleri tarafından
‘milli davaya kazanılması çok zor eğitimsiz bir kitle olarak’ küçük
görünülüyorlardı (bunda sınıfsal refleksler de rol oynuyor olsa gerek). Dönemin
kıt kaynakları dikkate alındığında, bir bantoukhd ile bir kürt
rençberin ne giyim / kuşam ne de yaşam koşulları açısından çok da
farklılaşmayacağını tahmin ediyoruz. Acaba onları ‘birbirinden farklı olarak
algılayıp, saldırmaya hazır hale getiren’ farklılık kodları ve kodlanmış
farklılıklar nelerdi? Tachjian’ın sorduğu gibi ‘Ermeni elitlerinin Adana
karşısındaki tutumları ile bölgenin 1908 yılında ikinci Meşrutiyet’in ilanından
hemen sonra gerçekleştirilen Ermeni karşıtı katliamların ilk hedefi olması
arasında bir ikilem yok mudur?’.[18]
‘
Mal, mülk, fabrika, çiftlik, atölye, bahçe vs. gibi
daha sonra sermaye birikimine kaynak olacak alanlardan bahsetmek, aynı zamanda
Ermeni Emval-i Metruke’sinden[19]
bahsetmek anlamına geliyor. Bu konuya değinen iki sunum vardı. Birincisi,
yayıncı ve yazar Sait Çetinoğlu’nun ‘Adana’da Katledilen Adalet’ adlı
sunumuydu. Çetinoğlu olaylarda İttihat ve Terakki elitlerinin sorumluluğunu ve
siyasi alan dışına da taşan çıkarlarını öne çıkardı. Çetinoğlu, Bâb-ı Âli’nin
Klikya’daki katliamları Jön Türklere karşı hareketin ‘taşra ayağı’ gibi
gösterdiğini, böylelikle meşrulaştırdığını, katliamın yerel sorumlularının da
cezalandırılmak yerine siyasi ve iktisadi olarak ödüllendirildiğine
değindi. 1909’daki bu uygulamanın, 1915 tehcirine giden yolu açmakta önemine
değindi. Ödüllendirilenler arasında yerel hükümetteki pozisyonları itibariyla
Ermeni Emval-i Metruke’sini düzenlerken, bundan şahsen nemâlanan isimler
olduğundan, bunların yereldeki resmi ve gayri resmi ortaklıklarının daha sonra
Adana’daki sermaye birikimi açısından kurucu bir unsur oluşturduğundan bahsedildi.
Adana’da ticari tarım ve 1930’lardan itibaren pamuk ekonomisine bağlı
endüstrileşmenin (çırçır, iplik, yağ, sabun, mensucat, boyama, elyaf, tekstil)
Türkiye İktisat Tarihi açısından önemi düşünüldüğünde, önümüzde ‘Ermenilerin
tehciri ve mallarına el koyulması’ konusunu ‘İttihatçı zihniyetin tezahürü
olarak’ analiz etmek dışında başka bir araştırma kapısı daha açılıyor. Zira,
bereketli bir tarih altdalı olan business history / işletme-şirketleşme
tarihi, henüz Türkiye’de sistematik olarak uygulanmıyor, bu ad altında
yapılanlar ‘kuşe kağıda basılı kurumsal oto-tarihler’ olarak kalıyor. Osmanlı
düzenininden Cumhuriyet’e geçerken, yerelde yönetici kadrolarının oluşumu ve
sonrasının ekonomi, girişimci ve siyaset ilişkilerinin içiçe geçmişliği
(‘simyası’) yeterince işlenmiyor. Fakat, Adana Sanayi Tarihini kaleme
alanlardan Kudret Emiroğlu, 1920’lerde Adana’daki, çoğu Kayseri ve Karaisa
kökenli Müslümanların Milli Emlak Genel Müdürlüğü ile organik ilişkilerine ve
terk edilen mülklerin devrinde bu kurumun yaptığı açık artırmaların önemine
değiniyor. Devredilen fabrikaların eski ve yeni sahiplerini listeliyor.[20]
Günümüzde hâlâ belirleyici olan sermaye gruplarının/holdinglerinin çoğunun ilk
yatırım yerlerinin Adana olduğunu öğrenip, şaşırıyoruz. (Hem mal/mülk, hem de
devlet anlamında) mülkün temeli ile adalet ilişkisini yeniden
düşünüyoruz.
Konu hakkındaki bir başka hem konu hem de kaynak
açısından özgün sunum da, Aslı Çomu’dan geliyor. Çomu, master tezi için yaptığı
araştırmaya dayanarak Adana’da terk edilmiş Ermeni Mülklerinin 1920’lerde nasıl
Yunanistan’dan gelen mübadil ve muhacirlere dağıtıldığını anlatıyor[21].
Döneme dair Adana’daki Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü İmar ve İskan Müdürlüğü
Belgelerini yerinde inceleyip, bu kaynakları tarihyazımına kazandıran Çomu’nun
sunumundan iki önemli şey öğreniyoruz: Öncelikle, kentsel mülkler, hem büyük
(binlerce dönümü aşan) / küçük çiftlikler, hem bağ / bahçeler, hem de dükkanlar,
neye göre olduğunu bilmediğimiz kriterlere göre, Adana’ya yerleştirilen
yaklaşık 5000 müdabile tevzi edilmiş. Çomu, hangi mal ve mülklerin Osmanlı
Ermenilerine ait olduğunu bulmak için, isimler üzerinden gitmiş. Daha
sonra da, hâlâ yerelde / il bazında keşfedilecek, bodrumlarda araştırmalara
konu edilmeyi bekleyen belgeler olduğu. Dağıtıma konu olan kentsel ve kırsal
mülklerin hepsinin kadastro işleminden geçip geçmediği, bizatihi bu dağıtımın
bir nevi ‘fiili kadastro’ işlevi görmüş olma ihtimali üzerinde tartışıyoruz.
Ermeni Emval-i Metrukesi yanında, Ermeni toplumunun
uzun ve acılı 19.yüzyılına damgasını vurmuş ‘etfal-i metruke’ yani yetimler
konusunu Nazan Maksudyan[22]
Adana bağlamında ele alıyor. Maksudyan sunumunda, Adana katliamları akabinde
Vali Cemal Bey’in kurdurttuğu 500 çocuğun yaşadığı ‘Dar-ül Eytam’a odaklanıyor.
Adana’da 1909’da Haçin, Dörtyol ve Adana’da olmak üzere üç ‘Osmanlı
Yetimhanesi’ var. O sene –katliamlar sonrası olağanüstü durumdan olsa gerek-
misyonerler ve devlet arasındaki ‘eğitim’ konusundaki rekabet zayıflıyor. Bu
Dar-ül Eytam, iç organizasyon olarak misyoner yetimhaneleri örnek alıyor,
yetimhanenin başına bir Ermeni müdür getiriliyor, fakat burada 1908 anayasal
eşit vatandaşlığı ve seküler okul sistemi ‘test ediliyor’. Bu Ermeni dini ve
seküler cemaat önderleri tarafından ‘türkleştirme ve iki nesli aynı anda
–birini fiziki, diğerini kültürel olarak- ortadan kaldırma’ tehditi olarak
algılanıyor. Zabel Yasseyian ve Hagop Babikian bu tehdit algısını kitap ve
raporlarında işliyorlar, Ermeni Patrikhanesi Dahiliye Nezaretine 1912’de bu
konuda bir şikayet mektubu yolluyor.
BELGELER BERRAK, BELLEKLERDE ‘İĞTİŞAŞ’ VAR!
Konferans sırasında Hülya Adak, 1909 Adana olayları
üzerine kurulmuş veya bunlara doğrudan değinen türkçede verilmiş anı[23]
veya edebi eserlerin neredeyse yokluğundan bahsetti. Hrant Dink’in sık sık ifade
ettiği gibi, ‘bu taraftaki’ kolektif amnezya, ‘diğer tarafta’ bellek patlaması
ile karşılanıyor. Sait Çetinoğlu’nun aktardığı, Adana katliamına yakılmış olan
bir ağıtı, Seden Gürel adlı bir pop şarkıcısının ‘Sebebim Aşkım’ şarkısına
dönüştürebilmesinin arkasında ‘bu tarafta’ acıyla kurulamayan bu ilişki olmalı.
Acaba bu bellekleri karıştırmak, Ara Sarafian’in çok güzel bir şekilde altını
çizdiği gibi ‘kaynakları birbirine konuşur hale getirmek’ mümkün mü?
Sanırım bu tarz bir öncelikle Ara Sarafian, 1909 Adana
olaylarının olgusal yanına dair kapsamlı bilgisine rağmen, bu konudaki Ermeni
belleğine damgasını vurmuş üç eserden biri olan, fakat şimdiye kadar Ermenice
dışında bir dilde yayınlanmadığı için bizler için ulaşılamaz olan Hagop
Terziyan’ın Klikya Faciası adlı tek bir kitaba yoğunlaşmayı tercih etti.
1912’de İstanbul’da yayınlanan ve yazarı 1915’de tehcir yollarında can veren bu
kitabın, canını kurtarabilmiş pek çok tanıkla ilk elden mülakatı, olayların
adım adım gelişmesinin canlı bir betimlemesini içerdiğini öğrendik. Terziyan’ın
kitabında olayların tırmandırılması ile ilgili, islama karşı tehditin öne
sürülmesi, ‘saldırılanların insan değil, gâvur olduğunun’ işlenmesi, olayların
durulduğu zaman Nisan ayında sayıları artan müslüman mevsimlik işçilerin
kaldığı hanlar gibi açık adreslere provokatif saldırılar gerçekleşmesi,
olayların tam da Paskalya sonrasına ve haftalık pazarın kurulduğu güne denk
gelmesi gibi olgular anlatıldığını öğrenince, aklıma ister istemez Maraş
Katliamında adım adım yaşananlar geldi. Konferans akabinde Agos’a verdiği
mülakatta Ara Sarafian’ın da Maraş ile Adana Katliamlarının karşılaştırdığını
okudum, ürktüm.[24]
Terziyan’ın kitabının, konferansın ‘Osmanlı ölçeğinde’
üretilen kaynakları kullanan iki katılımcıya da, ‘yerel katkı’ sunabileceğini
öğreniyoruz. Bunun ilki, aslen Osmanlı Arşivi’ndeki İftihar madalyası listesi
üzerinden iz sürerek ‘Adana’da Ermenileri kurtaran Müslümanlar’ konusunu ele
alan Abdulhamit Kırmızı’nın, diğeri ise Osmanlı Meclis-i Mebusan’ında yapılan
tartışmaların kayıtları üzerinden Adana olaylarının hükümetteki yorumunu çalışan
Ileana Moroni’nin sunumu. Moroni, olayların tartışıldığı Ermeni milletinden de
mebusların katıldığı oturumlarda, 1909 Adana olaylarının, 31 Vak’asının bir
devamı, yani ‘irtica’nın yerelde hortlaması’ yorumunun ağır bastığını
aktarıyor. Bu ‘irtica’ yorumunda, üç unsur içiçe geçiyor: Osmanlı bütünlüğünü
tehdit eden hainlerini mutlakiyetçi rejime dönmek, yani rücu etmek için halkı
manipüle etmesi. Manipülasyon, bölücülük ve ‘eski rejime’ dönüş arzusu
motiflerinin, bugün de ‘gericilik’ tanımının kurucu unsurları olmaya devam
ettiğini görüyoruz. Merkezin söyleminin parçası olan ‘irtica’nın, yereldeki
dinamiklere de, merkezi İttihat-Terakki rejimi – taşra İttihat-Terakki
farklılaşmasına da dokunamadığına dikkatimiz çekiliyor.
Rita Kuyumjian, Adana olayları hakkında İstanbul’da
yayınlanmış bir başka gezi/anı kitabı, yazarı ve onun istisnai hayat hikayesine
değiniyor. 1910’da basılan ‘Klikya’da Bir Ay’ kitabının yazarı Arshagouhi
Teotig Hanım, Samatya’da doğmuş, İngiltere ve Versaille/Fransa’da eğitim almış
bir aydın. Istanbul’da Ermeni kız okulunda öğretmenlik yaparken, aynı zamanda
eşi ile Osmanlı’da 20. yüzyıl başı kitle eğitim kitaplarının en önemli ve
süreklilerinden olan ‘Herkesin Yıllığı’nı, 1907-1929 arasında 19 cilt olmak
üzere (İstanbul ve Halep’de) yayınlıyor. Teotig, Adana olaylarından sonra
Klikya’da geçirdiği bir ayı kaleme aldığı anı kitabında, Ermeni Cemaatinin
yardım örgütlerine, yetimhanelerine ve hayırsever faaliyetlere değinmiş.
Konferansın benim için en önemli katkılarından biri,
yalnızca buzdağının ucunu görebilmiş olsam bile, Ermenice kaynakların Osmanlı
Dönemine dair tarihyazımının her alanı için (yerel tarih, siyasi tarih, iktisat
tarihi, kent tarihi vs.) ne kadar zengin bilgiler içerdiğini ve Osmanlı
tarihçileri arasında ‘Ermenice bilmezliğin’ ne denli önemli bir kayıp olduğunu
hatırlamamdı.Yalnızca Ermenice alfabeyi öğrenerek bile, bu alfabe ile türkçe
yayınlanmış pek çok süreli yayın (mesela Ermeni Katolik Kilisesi’nin resmi
yayın organı olan Mecmua-ı Ahbar 1884-1906 arasında ermenice harflerle
türkçe yayınlanmış) ve kitaba ulaşabiliriz. Bu, üniversite seviyesinde tarih
eğitiminde desteklenmesi tarihyazımına gayet pragmatik katkılar sağlayacak,
aynı zamanda da çok somut bir ‘diyalog adımı’ değil mi? Bana bunları
düşündürten, mimar ve titiz bir amatör tarihçi olan Zakarya Mildanoğlu’nun
sunumuydu.
Mildanoğlu bize, 1832-1980 arasında Anadolu’nun
neredeyse her vilayetinde ermenice peryodik yayınlandığını gösteren, Ermenistan
Bilimler Akademisi kataloğundaki verilere dayanan etkileyici bir harita
gösterdi. Mesela Adana olaylarının olduğu sene, İstanbul’da 55, İzmit’de 2,
Harput’ta 3, Diyarbakır’da 2 Ermenice peryodik yayınlanıyormuş. Mildanoğlu,
daha sonra üç İstanbul merkezli Ermenice peryodikden (Püzantiyon, Mecmua-i
Ahbar ve Gavroş)Adana olaylarının izini sürdü. Bu yayınlarda sıcağı
sıcağına, Adana’ya yerleşen Ermeni göçmen işçilerden, yangınların verdiği
hasardan, yetim ve dullardan bahsedildiğini, Araştırma Komisyonu üyesi Babikian
ile bir ropörtaja ve telgrafla/postayla bölgeden yollanan okuyucu mektuplarına
yer verildiğini öğreniyoruz. Zakarya Bey, Gavroş adlı mizah yayınından
pasajlar okumaya başladığında salondakiler acı acı gülmeye başlıyor. Müslüman
ahalide Ermeni tehdidi korkusu salmak için, Adana Ermenilerinin ‘bölücü
komplolar’ hazırladığı ve nasıl da sinsi güçlü olduklarına dair haberleri tiye
alan Gavroş, Temmuz 1909’dan sonra Divan-ı Harp’ten aldığı bir ‘uyarı’ akabinde
‘otosansüre’ uğruyor ve Adana olaylarından bahsetmemeye başlıyor. İşin ilginci
Gavroş’un başyazarının bu ‘uyarıyı’ köşesinde okuyucuya gene mizahi bir dille
çarpıcı bir şekilde aktarabilmesi. Bu dil hemen bana aynı anda hem usta ve
uslanmaz mizahçı Yervant Odyan’ı ve Aras Yayınları tarafından türkçeye
kazandırılan Yoldaş Pançuni’sini hem de Hrant Dink’in ‘azınlık meselerine dair
sorulan niyeti şaibeli bön sorulara verdiği’ verdiği mizahi cevapları
hatırlatıyor. Yaşanan ve taşınan bunca aşırı acı ile, kolektif yersiz-yurtsuzlaşma
ile, kin tutmadan, ekşimeden başa çıkmak için mizah ve ironi ‘ayrıcalıklı
imkanlar sunan’ janrlar mı oluşturuyorlar acaba, diye kendime sormadan
geçemiyorum.
Yerel kaynaklardan yabancı dilde üretilmiş kaynaklara
geçtiğimizde konferansta bu konuda beş sunum olduğunu görüyoruz. Dilek Güven
Alman Dışişleri Arşivi’lerinde, Barbara Merguerian, ABD Devlet Arşivlerinde,
Oral Çalışlar ve Lou Ann Matossian Tarsus Amerikan Koleji’nde çalışan
öğretmenlerin anı belgelerinde, Vincent Duclert ise Fransa’daki dönemin
entelektüel alanında 1909 Adana’nın izlerini aramış.
Dilek Güven’in dönem konsolosluk raporlarından
aktardığına göre, Alman Hükümeti olayları aslen ‘Anayasanın getirdiği eşit
vatandaşlık hükümlerinden korkan müslüman İttihatçı karşıtlarının’ yaptığı
tezini kabul etmekle beraber, yöreye has katliam şartlarına da ayrıntılıca
değinmişler: silah tüccarlarının propogandalarının artan silahlanmaya olan
etkisi, tutuklanan Ermenilerin, tutuklanan Müslümanlara oranlara daha ‘üst
sınıf’ olması, Ermeniler içinde yayılan federatif fikirler vb. Raporlar,
katliamda redif ordularının rolü olduğunu da iddia ediyor. Bölgede Deutsche
Bank’ın yatırımı olan Alman Levanten Pamuk Şirketi üzerinden önemli iktisadi
nüfuzu da olan Almanya, ‘kendilerine borçluyken öldürülen Ermeniler’ ve tahrib
edilen tarım makinelerinin hesaplarını yapıyorlar. Çok aktif olan Mersin
İngiliz Konsolosunun yöredeki faaliyetleri de ciddi bir şekilde raporlandığına
göre, bölgede büyük güçler arasında rekabet devam etmekte. Bu konuda Dışişleri
Arşivleri dışında, Deutsche Bank’ın şirket arşivlerinin de araştırmaya açık
olduğu ifade ediliyor.
Kendisi yüzyıl dönümünde Dreyfus meselesi üzerinden
Fransız entelektüel tarihini çalışan Vincent Duclert,[25]
1895 olayları akabinde Fransa entelektüel alanından Osmanlı Ermenilerine
verilen desteğin, 1909 geldiğinde yerine bir sessizlik bırakarak çekildiğini
anlatıyor. 1895’de Fransa’nın Ermenilere karşı sorumluluğuna dair ateşli
konuşmalar yapan J. Jaures, A. France ve J. Clémenceau, Adana olaylarının
haberleri geldikten sonra ya açık ya da örtük bir şekilde 1908 Devrimi’ne güvenmek
gerektiğini savunmuşlar. Duclert bu Jön Türk hayranlığının Taşnak partisinde de
bulunduğunu, Adana olaylarının bile İttihat-Terakki’nin meşruiyetini
sarsmadığını ifade ediyor.
Oral Çalışlar, 1909 Nisan’ını Tarsus’da yaşayan Tarsus
Amerikan Koleji öğretmenlerinden Helen Davenport Gibbons’un anı kitabı
‘Tarsus’un Kırmızı Kilimleri’[26]
kitabından yola çıkarak, Lou Ann Matossian ise, Tarsus Amerikan Koleji’nde (St.
Paul’s Institute) müdür olan Mr. Christie’nin şu anda Minnesota Historical
Society’da bulunan aile arşivinden[27]
yola çıkarak, yaşanan 13 güne dair anlatıları derlediler. Bunlardan en akılda
kalanlar, olaylar sırasında iki misyonerin de hayatlarını kaybettiği,
Mersin’deki İngiliz Konsolos Yardımcısı Doughty-Wylie’nin olayların önünün
alınması için hükümet konağı nezdinde girişimlerde bulunduğu Rumeli’den
olayları yatıştırmak için gelen askerlerin, olayların genişlemesinde kışkırtıcı
rolü olduğu gibi haberlerin Kolej’e nasıl ulaştığı ve nasıl bir çaresizliğe yol
açtığı idi. Olaylar sırasında 4000 kadar insan Kolej’in avlusuna sığınarak
katliamdan kaçmaya çalışmışlardı. Bu tarz bir katliamın yaklaştığının Kolej
öğretmenleri tarafından sezilip sezilmediğini öğrenmek önemli olabilirdi.
ABD konsolosluk raporlarından Adana 1909 izlerini bize
sunan Barbara Merguerian ise, o dönemde hâlâ Osmanlı – ABD ilişkilerinin Jön
Türk Devrimin yarattığı yaklaşma ve sıcaklık içinde olduğunu ve Adana’dan gelen
katliam haberlerinin bu ilişkilerde bir değişikliğe yol açmadığını anlattı.
Adana’daki ABD Konsolosluğu, Tarsus ve Antep’deki misyoner okulları üzerinden
bölgeden sürekli haber alan ABD’nin, Osmanlı ticaretinden aldığı payı büyütme
amacının önceliğinden hiç vazgeçmediğini, ‘dolar diplomasisinin’ Ermenilerin
lehine müdahele önerilerinin her zaman önüne geçtiğini ifade etti.
Felsefeci Marc Nichanian’ın, ‘Adana sonrasında
tanıklık ve yas’ konuşması, bizi konferansın içeriğinden alıp, bu konuları
konuşmanın, anlatmanın ve hatırlatmanın dilini düşünmeye sevketti. Tehcir’e
giden sürecin, ‘tanık olmayı’ bir ‘edebi janr’a dönüştürdüğünden bahsetti. Bizi
tekrar Teotig, Yesseyian, Terziyan, Artenian ile karşılaştırdı. Yas, dil ve
tanıklık arasındaki ilişkileri, burada tekrarlayamayacağım bir dil ustalığı ile
irdeledi.
Nichanian’ı dinlemek bana hemen M.K.’yı hatırlattı.[28]
Dokuz yaşında ‘tehcire uğrayan’ Adanalı Ermeni Manuel Kırkyaşaryan’ın, yolda
annesi ve babasını yitirip, tek başına senelerce Resulayn-Cizre arasındaki Kürt
ve Süryani köylerinde geçirdiği ‘yanaşma hayatını’, kaça göçe tek başına bir
çocuk olarak Kıbrıs’ta akrabalarını buluncaya kadar yaşadıklarını anlattığı
sesi kafamda yankılandı. Gerçekten sesi, çünkü Manuel Usta tanıklıklarının
yazmamış, 80 yaşında türkçe ‘kasede okumuştu’. Çocuklarının yanında
yaşadığı Avustralya’da Adana türkçesiyle tutturduğunu hikayesel yas dilini, ses
tonunu unutmak mümkün değil. Manuel Usta, yaşadığı büyük acıları ifade ederken,
dağlar, kurtlar, yemeniler, meyvalar, başaklar, mimikler, kürtçe
türküleri örerek bir hikaye inşa ediyor, acısını belki de ancak hikayeleştirerek
anlatâbiliyordu. Manuel Usta’nın Tehcir’den önceki Adana katliamını
büyüklerinden dinlememiş, o huzursuz ortamı hissetmemiş olmasına imkan yok. Ama
tehcir acısının yoğunluğu karşısında, belli ki tehcir kara bulutlarından önce
olan herşeyi güzelmiş, güneşliymiş gibi hatırlamak istiyor:
‘Gelelim kendimizin batmutyununa (hikayesine). İsmim Em Key. Em ve Key. Adana’da ailecek bütün Ermeniler,
bütün Türkler ve Türkiya’da doğanlar kardaş gibi yaşıyor ıdık. Çünkü hürriyet,
adalet, musavat ve millet olmuştu. Nihayet, gün geldi, biz de bu sevkiyete
iştirak ettik. Hikayatımız başlıyor.’ (s. 19).
Bu konferansın konusu, Manuel Usta gibi pek çoklarının
‘hikayâtı’ idi. Acı çekmiş başkalarının acılarının nasıl ve neden anlatılacağı
kadar, kime anlatılacağının da önemli olduğunu düşünüyorum. Günümüzde
siyasi, iktisâdi ve ideolojik iktidarı yaşatan, örtük ve açık milliyetçi/ırkçı
bir iklim semirmeye gayet müsait. ‘Ermeni’ dendiği zaman, bu topraklarda
okumuşunun, okumamışının aklına ilk gelen kelimeleri burada yazmaya hicap
duyarım. İşte tam da bu yüzden, ‘bellek işi’ diyebileceğimiz bu tarz akademik
konferans, çalışma ve yayınların, nokta atışlarla daha geniş bir kitleye
ulaşması için, yani yaptıklarımızın aktarımı için ayrıca mesai harcamamız gerektiğini
düşünüyorum. Bu toplantıya e-mail vesilesi ile kayıt yaptıran herkes
katılabiliyordu. Bu açıdan 2005 konferansı ile karşılaştırıldığında bu konuda
bir ilerleme var. Ama hâlâ katılım akademik çerçeve ile sınırlı. Artık yavaş
yavaş ‘Ermeni konusunda’ yapılan toplantıları toplumun belli kesimleri için
tabu olmaktan nasıl çıkarırız, hangi başka güncel sorunsallarla yanyana
koymamız daha iyi olur, toplumun hangi kesimlerine ve nasıl doğrudan
ulaşabilirizi tasarlamaya başlamamız gerektiğini düşünüyorum.
En başta Türkiye’deki tarih öğretmenlerini bu sürece
nasıl katacağımızı tartışamamız gerekiyor. Türkiye’de tarih öğretmenlerine
yönelik ciddi ve kapsamlı bir süreli yayınımız yok. Fakat akademik tarih
üretimi ile tarih öğretmenlerinin derslerdeki tarih üretiminin arasında yeni
nesiller üzerinde bıraktığı etki açısından karşılaştırılamaz bir fark var.
Türkiyeli Ermenilerin bu tarz toplantılara daha
kitlesel ve aktif katılmaları için çaba göstererek, davetler çıkararak, kendi
memleketlerinde hissettiklerini tahmin ettiğim bu ‘küskünlük ve korkuyu’ bir
nebze üzerlerinden atmalarını sağlayabilir miyiz acaba?
Bu tarz konular eğer bu toplantıdaki gibi ‘bölgesel’
çalışılırsa, söz konusu bölgenin (Harput, Adana, Van vs.) yerel örgütlerinden
ve bunların büyük şehirlerdeki hemşehri derneklerinden katılımı amaçlamak,
onlarla kendi ‘memleketlerine’ bir de kaybedilenler üzerinden bakmak niye hayal
olsun?
Bütün bunları yapmak için, biz akademisyenlerin de
kendi uzmanlık alanlarında çalıştıkları konular kadar, onların değişik toplum
grupları önünde (doğrudan ve medya dışında) özlerinin aktarımına, yani
‘kitlesel pedagojisine’ mesai ayırması gerektiğini düşünüyorum. ‘Ermeni
Sorunu’nun bir sorun olarak kalmaması için, akademik araştırmalar ve diyalog
kadar, ‘kitle iletişimi’ ve onun dilinin de önemli olduğuna inanıyorum. Sanırım
Hrant Dink’in hepimizi etkileyen özelliklerden biri buydu ve hâlâ o dil
zemininde bir araya gelmeye çalışıyoruz. Bugün ne dersek diyelim, Yağmurcuk
Kuşu’nda anasının İsmail Ağa’ya verdiği öğütten daha güzelini
söyleyemiyoruz:
“Bir de senden dileğim, oğlum, o kasabaya gidersen, o
Ermenilerden kalma evleri, tarlaları kabul etme. Sahibi kaçmış yuvada, öte kuş
barınamaz . Yuva bozanın yuvası olmaz...Zulüm tarlasında zulüm biter.’ Yaşar Kemal, Yağmurcuk Kuşu[29]
Peki, daha okuyalım mı?
‘Adana vukuatı’
.....Menhus eller, kirli nasiyeler
....evli bir Ermeni kadının hanesine
.................
.....Zevci gelir, bu mel’unların üçünü kurşunla
katleder
bu fırsattan istifade Ermeni evlerine hücum...........
hükümetin miskinliği.................
......İslamlar Ermenilere, Ermeniler İslamlara
.....evler ateşe verilir.
..............................
şehri yağma eden mürteciler.............
Adana kıtalı köylere
Tarsus sokakları cesetle doludur.
Daha okuyalım mı?
Nazım Hikmet, Memleketimden İnsan Manzaraları[30]
Bu yazı Toplumsal Tarih dergisinin Aralık 2009 (192.)
sayısında yayınlanmıştır. Cüzi değişikliklerle burada
tekrar yayınlanmaktadır.
Dostluğu, Amaç
Yayıncılık, 1988, 67-68. Bu pasajı, Behçet Çelik’in Adana ve Orhan Kemal, makalesinden
aldım (s.58). (Adana’ya Kar Yağmış. Adana üzerine yazılar, derleyen:
Behçet Çelik, İletişim Yayınları: Memleket Kitapları, 2006).
[2] Theodor Adorno, ‘The Meaning of Working through the Past’, Critical
Models içinde, NY, 1998, s. 89; bu pasajı da doğrudan değil, Melissa
Bilal’in Türkiyeli Ermenileri Hatırlamak makalesinin başından
alıntıladım (Bir Zamanlar Ermeniler Vardı, İletişim Yayınları, derleyen
Ömer Laçiner vd., 2008, s. 238).
[3] Diğerleri Beyrut, Erivan ve Ankara’da (26-27 Haziran’da Türk Tarih Kurumu
tarafından) düzenlenmişti. Dördüncüsü doğrudan Nisan 1909 olayları ile ilgili
olmamasına rağmen, konuyla ilişkili önemli pek çok dinamiğe değinmişti: 21
Kasım 2008’de, Uluslararası Hrant Dink Vakfı, Boğaziçi Üniversitesi Atatürk
Enstitüsü ve Toplumsal ve Ekonomik Tarih Vakfı tarafından Boğaziçi
Üniversitesi’nde düzenlenen Adana ve Çevresi’nin Toplumsal ve Ekonomik
Tarihi konferansında verilen tebliğlerinin bazıları, titiz bir çalışma
sayesinde 2009 Kasım konferansından bir kaç gün öncesinde elimizdeydi;
Toplumsal Tarih, s. 191, Kasım 2009, Yarıgöçerlerden Ermenilere.Adana ve
çevresi toplumsal ve ekonomik tarihi konferansı dosyası, s. 56-84.
[4] Bu konferansta sunulan tebliğlerin dokuzu, Tarih ve Toplum. Yeni
Yaklaşımlar dergisinin, Bahar 2007 sayısında yayınlandı. Burada, kendisi
uzun zamandır Çukurova Havzası’nın uzun 19. yüzyılı hakkında çalışan Meltem Toksöz’un ‘Adana Ermenileri
ve 1909 ‘iğtişâşı’’ makalesi, konferans konusunun olgusal yanını ve
bağlamını çok güzel özetlemektedir. Bu arada, 2005 konferansının metinlerinin
tamamının önümüzdeki bir iki ay içerisinde Bilgi Üniversitesi Yayınları
tarafından yayınlanacağını öğrendik.
[5] ‘Geçmiş Siyaseti’ kavramını Hannah Arendt’in ‘Kudüs’te Eichmann’
kitabı ve bu kitabın özellikle Musevi cemaatinde açtığı ateşli tartışmalar
bağlamında irdeleyen bir çalışma için, Tuija Parvikko, Arendt, Eichmann and
the Politics of the Past, Finnish Political Science Association: Helsinki:
2008. Çok önemli olduğunu düşündüğüm bu tarih felsefesi ve metodu tartışmasını,
bir başka yazı çerçevesinde ve bir başka vesile ile etraflıca ele almak üzere
şimdilik açıp, kapıyorum.
[6] Bu, Bertold Brecht’in tiyatro teorisinde ‘Vergegenwärtigung der
Geschichte und Historisierung der Gegenwart’ kavram ikilisi ile karşıladığı
bütünsel bakıştır. Brecht tiyatrosunda, kendi bugününde ‘kendini
doğallaştırmayı becermiş’ pratikleri oluşmuşluğu, yani değiştirilebilirliği
içinde görünür kılmak/yabancılaştırmak için, geçmişte olanlarla bugünü
çarpıştırmaya ve bunu yaparken de anlatı formu olarak epiği kullanmaya çalışır.
Bu konuya derli toplu ingilizce bir giriş için, Frederic Jameson, Brecht and
Method, Verso: London, 1998, s. 165ff.
[7] Köken olarak ‘karıştırmak, bir şeyin saflığını bozmak’ anlamına gelen
‘tağşiş’, Osmanlı hükümetinin 1909 Nisan’ında Adana’da Ermenilerin başına gelenlere
değindiğinde kullandığı kavramdır. Selim Deringil’in konferansta belirttiği
gibi, bazen ‘Tağşiş-i ezhan’ (ahalinin kafasını karıştırmak,
‘provokasyon’) tamlaması içinde de kullanılmıştır. Yerel hükümet temsilcileri
‘vaka’, Ermeni kaynaklarının çoğu ‘facia’, misyoner ve yabancı dilde basılmış
kaynaklar ‘katliam’ kavramını kullanmaktadırlar (Meltem Toksöz, Adana
Ermenileri ve 1909 ‘iğtişâşı’, Tarih ve Toplum. Yeni Yaklaşımlar, Bahar
2007, s. 147).
[8] Özellikle 242-266. sayfalar arasındaki Adana Vilayeti kısmındaki
kartpostalları muhakkak inceleyiniz, BirZamanlar Yayıncılık, İstanbul: 2005.
[9] Zakarya Mildanoğlu, Agos’daki
‘Aztarar’a Yolculuk’ köşesinde, bu devasa birikimi adım adım bizlerle
paylaşmaktadır: Adana ve Halep Vilayeti Ermeni periyodikleri, başlıklı
yazıların beşincisi 20 Kasım 2009 tarihli Agos’ta yayınlanmıştır.
[10] Fuat Dündar, Modern Türkiye’nin Şifresi. İttihat ve Terakki’nin
Etnisite Mühendisliği,(1913-1918), İletişim: İstanbul, 2008. Bu
kitaplaştırılmış tezi, ortaya çıkardığı yeni arşiv malzemeleri ve verilen emek
itibariyle takdir etmekle beraber, hem kendinden önceki literatürle diyaloğa
girme ve teorik bağlamlandırma eksiklikleri, hem de kitabın örtük olarak
Osmanlı bürokrasisinin etnisite mühendisliğinin uygulamalarında matematik bir
kesinlik olduğu varsayımına dayanması açısından eleştiren kapsamlı bir yazı
için; Ayhan Aktar / Abdulhamit Kırmızı,’Bon pour l’Orient’: Fuat Dündar’ın
kitabını deşifre ederken..., Tarih ve Toplum. Yeni Yaklaşımlar, Bahar 2009,
157-186.
[11] Irvin Cemil Schick, Batının Cinsel Kıyısı. Başkalıkçı Söylemde
Cinsellik ve Mekansallık, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2002; Sacit Kutlu, Bulgar
kolektif bellek inşasında bir hatırlama ve unutma yeri: Toplumsal Tarih,
no: 18, 2009
(12)
|
|||||||||
|
|||||||||