16 Ekim 2016 Pazar






'BARIŞ YOK,ÇÜNKÜ AZINLIĞIN HİÇBİR HAKKI YOK’












İlk tanıştığımızda bazıları Sri Lanka’daki gibi bir saldırı ile ülkeye ‘barış’ getireceklerini söylüyorlar demiştim; ‘Onlar aptal mı!’ demişti. 'Bu katliamlardan sonra nasıl bir sükunet vardı biliyor musun? Hiroşima ve Nagazaki’ye atılan atom bombalarından sonraki gibi bir sükunet…'
Tamil Kaplanları (uzun adı Tamil Eelam Kurtuluş Kaplanları) 1976’da kuruldu ve hedefi, Sri Lanka’nın kuzeyinde ve doğusunda bağımsız bir Tamil devleti kurmak idi. Sri Lanka’da iç savaş fiilen 1981 yılında başladı. 2000 yılına gelindiğinde, Tamil Kaplanları Tamillerin yaşadığı bölgenin dörtte üçünü ele geçirmiş durumdaydı. Savaş süresince gerçekleştirilen müzakerelerin sonuncusu 2002 yılında başladı ve 2006 yılında masa devrildi. Bu süreçte 100 binden fazla, bazı kaynaklara göre ise 300 bin kişinin öldüğü söyleniyor. Müzakerelerin sona ermesiyle Sri Lanka ordusu Tamil Kaplanları’na karşı topyekûn savaş başlattı. Sri Lanka ordusunun soykırıma varan vahşeti sonucunda, 2009 yılında Tamil bölgesi yerle bir edildi, 40 bin Tamil katledildi, yüz binlerce Tamil de topraklarından sürüldü ve Tamil Kaplanları yenilgiyi kabul ettiler.
Terrel Abeysinghe ile ilk tanıştığımızda biz de bazıları Sri Lanka’daki gibi bir saldırı ile ülkeye ‘barış’ getireceklerini söylüyorlar demiştim; ‘Onlar aptal mı!’ demişti. ‘Bu katliamlardan sonra nasıl bir sükunet vardı biliyor musun? Hiroşima ve Nagazaki’ye atılan atom bombalarından sonraki gibi bir sükunet…’ Terrel Abeysinghe, uzun süredir İsviçre’de sürgünde yaşayan Sri Lankalı, Tamillerden olmayan, Singala asıllı bir gazeteci. Bu sefer daha uzun konuştuk, Tamil katliamını ve bütün Sri Lanka halkına yıkıcı etkilerini…

Sormaya sondan, bugünden sorarak başlamak istiyorum. Bugün barış ve huzur var mı Sri Lanka’da?
Biz önce şu soruyu sormalıyız: Savaş neden başladı? Savaşın başlama nedeni, Tamil halkının, yani Sri Lanka’da azınlık olanların hiç haklarının olmamasıydı. Politik, kültürel ve ekonomik olarak hiçbir hakka sahip değillerdi. Sri Lanka’nın tarihine bakarsak, 500 yıl boyunca bir sömürge olarak, Portekiz, Hollanda ve İngiliz sömürgesi olarak yaşadı. İngilizler son sömürgeci yöneticiler idiler. Sri Lanka, o zamanki adıyla Seylan, İngilizler 1948’de ülkeyi terk ettiklerinde bağımsızlığına kavuştu. O zaman merkezi iktidara dayanan bir ulus devlet yaratılmaya çalışıldı. Bunun manası, ülkenin çoğunluk olan Singala halkının hakları üzerinden inşa edilmesi ve diğer azınlıkların tamamen ayrımcılığa uğramasıydı. Buna rağmen 1948’den sonra, özellikle 1980’e kadar bu haklar kısmen vardı ve Tamiller bu sürede demokratik bir yöntemle bu merkezi iktidar durumunu değiştirmeye çalışıyorlardı. Ülkede demokratik haklar kullanılabiliyordu. Bu yüzden Sri Lanka devleti önce şu soruya cevap vermelidir: Neden azınlık hakları yok ve neden savaş başlamıştır? Bu sorunun cevabı çok nettir. Açıktır. Neden barış yok? Çünkü azınlıkların hakları yok. İşte 2009’a gelindiğinde, yani savaşın başlamasından 30 yıl sonra, yüz binlerce insan bütün uluslararası hukuk çiğnenerek katledildikten sonra, nasıl hâlâ barış yok diye sorduğunuzda, bunun manası, ‘Bir ülkede, bir çoğunluk, azınlık karşısında nasıl zafer kazanabilir ki?’ sorusuyla karşı karşıya kalacak olmanızdır. O yüzden soruya, yani barış var mı sorusuna şöyle cevap verilebilir: Barış yok çünkü azınlık hiçbir hakka sahip değil, politik, kültürel ve ekonomik hiç bir hakka sahip değil diyebiliriz. Yani barış yok çünkü azınlığın hiçbir hakkı yok.


Gazeteci Terrel Abeysinghe, sürgünde olduğu İsviçre’de yaşıyor.

Savaşın sonundan, 2009’dan bugüne nasıl bir süreç yaşandı? Bir değişiklik var mı?
2009’dan sonra rejimin iktidarı -ki diğer partinin de ondan pek farkı yoktu- geçen yıla kadar aynı partiyle devam etti. Geçen yıl yeni hükümet iktidara geldi. Gerçi yeni bir parti değildi bu ve geçmişte de birkaç kez iktidar olmuştu. Onlar güçlü merkeziyetçi durumu değiştirmek için yeni bir anayasa inşa etmeye çalıştı. Zaten buna söz vererek iktidara gelmişlerdi. Tamil partisi de sadece haklarını istiyor, ülkeyi bölmek istemiyorlar. Onlar bu güç dengesini değiştirmeyi, politik, ekonomik ve kültürel hakları talep ediyor. Yeni hükümet eski durumu değiştirmek istedi fakat bu konuda çok samimi olduğu da söylenemez. Neoliberal bir hükümet olarak bu durumdan yararlanmak istiyor aslında. Ayrıca anayasada sadece tek bir resmi din, Singalaların dini olan Budizm yer almakta, diğer üç din (Müslümanlık, Hristiyanlık ve Hinduizm) ise ikincil dinler olarak görülmekteydi. Tamiller bu durumu protesto ediyorlar ve seküler bir anayasa istiyorlar. Singala yanlısı parti ise kendi dinlerinin avantajlı durumunu korumak istiyordu. Yeni hükümet önce bunu değiştirerek seküler bir anayasa olmasını savundu ama milliyetçi Singala yanlısı parti ‘Biz bunu değiştirmek istemiyoruz’ diye ısrar edince, yeni hükümet buna cesaret edemedi ve bir çıkmazın içine düştü. Bir yandan demokratik atılımlar yapmak için, yeni bir demokratik yol izlemek için bir sürü liberal söz verdi ancak bu sözlerini tutmadı. Bu nedenle, anayasal reform önce çok büyük sözler içerirken, yapılan değişiklikler ile azınlıklar biraz daha fazla hakka sahip oldu ama yeterli olmayan bir değişiklikti bu. Bu yüzden Tamil partisi yeni hükümeti protesto eylemleri düzenliyor yeniden.


Bu yaşanan süreçte Tamil siyasi hareketinin bir hatası var mıydı sizce? Devlet bu süreci istese bile bunu değiştirebilme şansı var mıydı?
Biz bu durumda savaşı ve politik durumu anlamalıyız öncelikle. Bu konu, bu ülkede ve genel olarak dünya bağlamında. Çünkü bizim ülkeye gidersek, Sri Lanka halkı 30 yıllık bir savaş yaşadı. Hükümet ve Tamil Kaplanları arasında devam eden bu savaşta birkaç kez müzakere deneyimi de yaşandı. 1980’lerde birkaç defa müzakere ile çözüm arandı. Her zaman çöktü. Bunun nedenine bakarsak: Ben şunu söyleyebilirim ki sorumluluk daha çok hükümete aittir. Hükümet hiçbir zaman müzakereyi sonuna kadar götürme sorumluluğunu üzerine almadı. Ne zaman masaya oturulsa hükümet daha çok Singala halkından olduğu için, Singalaların her zamanki düşüncesini, Tamil Kaplanları’nın hiçbir zaman müzakere istemediği, aslında ülkeyi bölmeyi istediği düşüncesini sürdürdü. Onlara göre Tamil Kaplanları sadece zaman kazanıyordu ve o sırada ordu da saldırmaya devam ediyordu. Bu Singalaların her zamanki pozisyonu ve düşüncesiydi. Yani ’biz aslında çözüm bulamayız çünkü Tamil Kaplanları zaten böyle bir çıkış aramıyor’ düşüncesiydi bu.
Şimdi eğer Tamil Kaplanları’na bakarsak, onlar da hangi durumda müzakereye oturuyorlardı; bu da uzun hikaye ama onların tarihlerinde de kendilerinin dışındaki Tamillerin sol parti liderlerini öldürdükleri oldu. Bu durumu, onların diğer gruplarla bağını koparmıştı. Tamil Kaplanları, önce gerilla grubuyken adım adım artık düzenli bir ordu haline gelmişti. Bir devlet ordusu gibiydi; önemli bir alanı kendisi kontrol ediyordu. Kendi bakanları, bankaları, okulları vardı. Bu yüzden Tamil Kaplanları aynı zamanda geçmişteki durumlarına da dönemezdi.
Bu çatışmada biz Güney Asya’dan söz ediyoruz ve bu çatışmada Hindistan’ın da oldukça büyük payı var. Bu çatışmanın arkasında Hindistan var. Bölünmeyi uzun süre destekledi. Para verdi, silah verdi, açıkça destekledi. Tamiller Rajiv Gandi’yi öldürdü çünkü eğer kazansaydı bu Tamil Kaplanları’nın aleyhine olacaktı. Bu suikastten sonra bir sürü uluslararası kamuoyu Tamil Kaplanları’nın aleyhine döndü. Diğer taraftan Avrupa Birliği ve ABD de içindeydi zaten bu işin. Tamil Kaplanları çok büyük silahlara sahipti. Ama bu güçler tersine dönünce, bu güçler, silah yerlerini bildiklerinden Sri Lanka hükümetine söylediler ve silahları imha ettirdiler. Yani savaş sadece Sri Lanka ordusu ile Tamil Kaplanları arasında değildi.
Bu üçlü durumu açıkladıktan sonra nihayetinde Tamillere dönük son saldırılar sırasında Avrupa Birliği müdahale ederek bunu durdurmaya çalıştı. Hükümete ’eğer saldırılara devam ederse önlemler alırız, ambargo uygularız’ dedi. Ancak bu durumda Çin devreye girerek ‘önemli değil, onun yerine biz her şeyi karşılarız‘ diyerek ambargo tehdidini boşa düşürdü. Bu arada hükümet de kazanabileceğini (!), sonuna kadar gidebileceğini düşünerek halkı etkiledi, aşırı milliyetçi güçleri harekete geçirdi ve müzakere masasından kalkarak yüz binlerce kişiyi öldürdüğü katliamları gerçekleştirdi.


Tamillere yapılan bir soykırım mı sizce? Ya da nasıl adlandırıldığı önemli değil; bu katliamlar Sri Lankalıları nasıl etkiledi?
Soykırım denilebilir mi? Ben çok emin değilim; bu teknik bir terim. Kim hangi cinayetlere soykırım diyor? Bazıları buna soykırım diyor, özellikle Tamil topluluğu. Ancak bu terimi tartışmayı bir kenara koyarsak, esas sorunun ikinci bölümü iyi bir soru. Bu katliamlar halkları nasıl etkiledi? Bu tarafı önemli sorunun. Bu taraftan, Singala halkı tarafından bakarsak; kim öldürdü? ‘Kadınları, çocukları, insanları kim öldürdü?’ sorusuna cevap vermek kolay değil. Sri Lanka ordusu, Tamilleri öldürdü; binlercesi, binlercesini; bunu Tamil halkının belleklerinden silmeleri hiç kolay değil. Bu hüznü ortadan kaldırmak mümkün değil, aynı zamanda her şeylerini kaybettiler. Yani sadece insanlar öldürülmedi. Her şeylerini, yaşamlarının her şeylerini kaybettiler. Bu yüzden bir teknik terim üzerinden değildir tartışma, esas bunun sonuçlarının, yaşanılanların Tamil anılarından, düşüncelerinden nasıl çıkarılabileceğidir. Bu yaranın acısının nasıl azaltılabileceği, ‘tedavi’ (!) edilebileceğidir. Yeni hükümet böyle sözler verdi; biraz önce söylediğim gibi bazı bir şeyler de yaptı ama hiç öyle büyük ve derin bir değişiklik değildi bu. Tamillerin Sri Lanka’nın bağımsızlığından sonra ayrımcılığa uğraması, ardından 30 yıl süren savaş, katliamla sona eren bir durum. Ayrıca bugün ortaya çıkan bu durumda, şu anda da bu süreci değiştirecek hiçbir senaryo ortada yok. Bunun manası, Tamillerin çilesi bu. Eğer, Singala halkı bundan nasıl etkilendi, onu açıklamaya çalışırsam… Çünkü Singala halkı da savaşı yaşadı. Tamil Özgürlük Kaplanları da Sri Lanka bölgelerine saldırdığında, otobüslere, trenlere saldırdığında sivillere de saldırmış oluyordu. Bu hiç de mantıklı bir taktik değildi çünkü bu, bumerang gibi geri dönüyordu. Bu durumda bütün Singala halkı aşırı milliyetçi şemsiyenin altında sığınıyordu. Böyle düşünmeye başladığınızda zaten bir çıkış bulamazsınız. Bir otobüste sizi bir bombanın yakalayıp yakalayamayacağını bilemiyorsunuz. Bu durumda Singalalar bu sert savaşı destekler duruma düşüyorlardı. Bu Singalaların da kriminilize olması, suça bulaşması demekti. Şimdi Singala halkı içinde, her gün daha da, daha da artan bir suç var çünkü o suçun içinden geldiler, o suç ortaklığının içinden doğdu bu. Çünkü onlar bu savaşı desteklediğinde, bu katliamların kutlanmasına da katılmış oluyorlardı. Savaştan sonra daha dikkat çekici soru şu ki insanlar cinayetlerin, katliamların, kutlamalarını nasıl yapabildi? Singalaların çoğu Budizm dinine mensuptur; aşırı barışçı bir dindir bu. Böyle bir felsefedir ama bu halk savaşı desteklediğinde bunun nasıl değiştiğini görüyorsunuz. Şimdi ortaya çıkan suç, şiddet hiçbir zaman normal bir hayat yaşan Singalalar arasında doğamazdı. Şimdi Singala halkı içinde büyük bir insanlık krizi yaşanıyor bu nedenle. Singalalar savaşı kazandılar ama hayatı kaybettiler, hayatlarındaki huzuru kaybettiler.

                                    Sri Lanka Başkanı Sirisena

Bütün bu yaşanılanlardan sonra gerçek bir barış şansı var mı? Bu mümkün mü?
Evet, kesinlikle böyle bir barış şansı var. Biz bu barışı yapabiliriz. Problem, bunu nasıl gerçekleştirebileceğimizdir. Bana göre barışı inşa etmek için, esas sorunun cevabının, gerçek ve samimi olarak ne olduğuna bakılmasıdır. Bunu şöyle açıklayayım: Sorunun cevabı; merkezi hükümet karşısında azınlık toplumunun ayrımcılığa uğramasının engellenmesidir. Bu durumun mutlaka değiştirilmesidir. Ayrıca Sri Lanka’nın coğrafi-bölgesel durumuna da bakılmalıdır. Bölgesel olarak yeni, çok büyüyen iki ekonominin, Çin’in ve Hindistan’ın yanında, çok önemli jeopolitik konuma sahip bir ülkedir Sri Lanka. Yani bölgesel olarak, doğrudan dünyanın küresel politikasını etkileyen bir yerdedir. Yani bütün bu soruları cevaplarken, hem bölgesel hem de küresel bir bakışla cevaplamalıyız. Bu sadece Tamil azınlıklarının değil, Müslüman, Moor azınlıkların hakları için de geçerlidir. Aynı zamanda Singala topluluğun içinde de çok başka kültürler vardır ki biz onlara da bu şansı vermeliyiz. Bu yüzden federal sistem Sri Lanka için iyi bir çözümdür. Bu sadece Tamiller için değil, Singalalar için de iyidir. Farklı coğrafi koşullarda, farklı kültürlerle yaşayanlar söz konusudur. Değişik tarım biçimleri vardır, değişik tarımsal ürünler elde edilir. Bunu hangi biçimde ayakta tutmak mümkün olabilir? Bu yüzden eğer biz doğru soruyu sorarsak ve bunu bölgesel ve küresel olarak bütünsel olarak düşünerek cevap verirsek, işte o zaman barış ortaya çıkar.


Bu süreçte iktidarın da kendi varlığı için şiddete ihtiyacı vardı diyebilir miyiz?
Devlet, klasik hükümetler kontrol altına almak için, her zaman güç kullanır ve bu gücü hayata geçirmek için şiddete başvurur. Bu klasik bir devlet yöntemi. Sri Lanka’da ise devlet her zaman bir ayırımcılık makinesi biçimindedir. Yani sadece Tamil halkının azınlık halklarından bahsetmiyorum; devlet aynı zamanda Singala halkına karşı da bu makineyi kullanır. 1971’de Halk Kurtuluş Cephesi’nin iktidara karşı yürüttüğü mücadelede 35.000 Singala genci öldürdü. Sonra 1987-1989’a kadar yine aynı parti tarafından direniş denendi. İki deneme de birer reaksiyondu ve şiddetle bastırıldı. Yani Sri Lanka’da kim bu sınıf ve kast ayrımlarına karşı haklarını ararsa, Sri Lanka devleti ona karşı şiddeti kullanır. Fakat biz diğer açıdan bakarsak, azınlıklar açısından, bütün siyasi partiler, Singala partileri açısından bu hep böyledir. Tamiller her zaman ayrımcılığa uğruyorlar ve hak mücadelesi veriyorlardı. Bütün partiler gücü ele geçirmeden, iktidarı almadan önce ne söylerlerse söylesinler, sonrasında Tamilleri nasıl kontrol altına alacaklarını bilirler: Şiddet kullanarak. Yani biz bütün devletlerin şiddetle bağını biliyoruz ama Sri Lanka’da sınıf ayrımı, kast ayrımı ve azınlık hakları mücadelesine karşı her zaman şiddet vardır. Yani şiddet Sri Lanka devletinin asli karakteridir.


Bütün olanlar sadece iki siyasi aktör devlet ve Tamil hareketi arasında gelişmiş gibi geliyor. Bugün baktığınızda halk, Tamiller ve Sri Lankalılar buna müdahale ederek engel olabilir miydi sizce?
Burada esas sosyalistlerin, özellikle sosyal demokratların büyük sorumluluğu vardı. Tamam belki Tamil Kaplanları aşırılık yanlısı bir gruptu ama sosyal demokratlar, sosyalistler onunla ilişkiye geçmeyi mutlaka denemeliydi ya da devletin sivilleri katletmesinin yanında kesinlikle olmamalıydı. Yani sol partiler ve sosyal demokratlar bu konuda rollerini unuttular.
Tamillere gelirsek; Tamil Kaplanları silahlı mücadeleye başladığında en güçlü gruptu ama başka solcu gruplar da vardı ve Tamil Kaplanları onları tasfiye etti, onlardan olan insanları öldürdü. Gücü tek başına eline almak için. Başka ideolojiden olan binlerce insanı öldürdü. Bu durum diğerleriyle bağını kopardı. Yani bir sürü baskı gören Singala var ama aynı zamanda diğer insanlarla da bu bağ böyle koptu. Bir etnik grup devlete karşı bir savaş başlattığında, bunun sadece devlete yönelik olduğunu göstermek zorundadır ve diğer etnik grupla arasında köprüler inşa etmezse herkes bu savaşı kendi üstüne de alır. Bunu inşa etmelidir; ben mesela bir Singalayım, bu kimliğimi de seviyorum ama Tamil mücadelesine karşı değilim neden Tamiller bana saldırsın ki? Yani baskıcı grubun insanlarıyla da bağlar inşa etmelidir. Tabii ki ben bütün bunlardan çoğunluğun sorumlu olduğunu düşünüyorum ama isyan edenler de mutlaka onlarla bir bağı inşa etmek zorundadır. Baskıcı bir düzenden bir çıkış olarak, mesela Kürtler aynı zamanda Türklerle bağlantı kurmalı ve baskıcı düzeni kırmak için Türkler de Kürtlerle aynı bağı inşa etmelidir. Eğer bu ilişkiyi kurabilseydik, eğer birlikte bu sisteme karşı mücadele edilebilseydi, bu olmazdı. Sosyal demokratlar ve solcular bunu yapabilseydi, bu katliamın sorumluluğundan kurtulabilirlerdi.


Biz de benzer bir süreç yaşıyoruz ve ne yazık ki durum gittikçe Sri Lanka’dakine benziyor. Bu süreci yaşamış biri olarak bize söylemek istediğiniz bir şey var mı? 
Sri Lanka’da Tamiller ile Kürtler arasında bir benzerlik var. Fakat aynı zamanda büyük farklılıklar da var. Bu iki halk jeopolitik olarak konumlanışta ve diğer konularda tabii ki farklı ama özünde aynı meseleden bahsediyoruz. Kürtler için diyebilirim ki eğer azınlıklar kendi hakları için savaşıyorsa, bizim deneyimlerimiz gösterdi ki Tamil Kaplanları savaşırken, baskın gruptan Singalalar da devletin şemsiyesi altına girdi. Başka çare bulamadı. Çünkü düşmana saldırdığında, herkesi öbür tarafa itebiliyorsun. Bu yüzden bir kapı her zaman açık tutulmalı. İnsanların dışarı çıkabilmesi için yer açılmalı. Ama Tamil Kaplanları sadece devleti değil, bütün Singala halkını düşman görmeye başladı. Singala halkından devletle araları iyi olmayan, işbirliği içinde olmayanlar da Tamillerin haklarına karşıydı çünkü Tamil Kaplanları’nın sivillere dönük saldırıları vardı. Bunun karşısında başka bir çıkış bulunamadı ve nihayetinde her şey kaybedildi. Bir örnek vereyim: Tamiller hava akını düzenlediler; çok küçük ve çok ilkel bir helikopter kullanarak Colombo’ya Sri Lanka’nın başkentine iki kere saldırdılar. Daha önce hiç böyle bir saldırı yapmamışlardı. Bu sadece ’bizim de hava kuvvetlerimiz var’ anlamındaydı. Çinlilerin ve Hintlilerin büyük kısmı bu saldırıdan çok etkilendi ve devletin yanına geçtiler. Bunlar küçük ama güçlü gruplardı. Bunun ardından Avrupa Birliği, İran, herkes Tamillerin imha edilmesini destekledi. Yani devletle halk iki ayrı şey. Halkla nasıl ilişki kurulabilir? Nasıl onları da kendisine katabilir? Diğer açıdan Türk halkı bir katliam karşısında belki fiziksel olmasa da moral açısından, kendisi de büyük zarar görüyor. Kendi toplumsal moral yapısı da büyük hasar görüyor. Barış içinde yaşama olanağı elinden alınıyor. Onlar şunu anlamalı ki eğer bu katliamlara sessiz kalınırsa aynı zamanda halk da, kendisi de hiçbir zaman özgür olamaz. Çünkü özgürlük ancak onların özgürlüğü ile birlikte olur.

14 Ekim 2016 Cuma





TÜRK MİLLİYETÇİLİĞİ VE TARİHİN İCADI*
1.Bölüm
Etienne Copeaux


 







“Tarihin icadı” başlıklı bu metin, yazımını 1994 yılında tamamladıktan sonra yayınlanan ve aynı yıl sunumunu yaptığım doktora tezimin bir özeti olarak hazırlandı. Çalışmalarımın sonucunu, Autrement yayınları aracılığıyla büyük bir kitleyle ilk kez paylaşmayı deniyordum. Hiçbir geri dönüş ya da ilgi gösteren olmadı. Türk milliyetçilerin “tarih tezi” o kadar aşırıydı ki belki de benim abarttığımı düşünmüşlerdi. Bazıları da hiç ilgi çekmeyecek bir konuya ilgi gösteriyor olmama şaşırıyorlardı. Yirmili ve otuzlu yıllarda Mustafa Kemal tarafından gerçekleştirilen reformlar arasındaki bu reform genellikle tarihçiler tarafından unutulan bir reformdu.
Bu “tarih icadı” Kemalizm tarihinin ek maddesi değil. Ermeni soykırımının ve 1923 yılındaki “büyük mübadelenin” ardından on bir yıllık savaş ve şiddet sonucu yorgun düşmüş,  harap olmuş  Anadolu halkı tam anlamıyla yönünü kaybetmişti. İmparatorluktan cumhuriyete geçişte sıklıkla toprak kayıplarından söz edilse de aslında daha fazlası var: Anadolu’nun neredeyse her sakini evini, tarlalarını, bahçesini, sevdiği mekanını kaybetmişti; düşman gibi tanıtılan öldürülen ya da sürülen Ermeni, Rum komşusunu, dostunu, sokak köşesindeki zanaatkar ya da tüccarını kaybetmişti. Ve sonradan, o Ötekinin aslında kendisinin bir parçası olduğunu ve onun kaybının bir ampütasyon gibi hissedildiğini anladıysa da artık çok geçti.
Bu kaybı telafi etmek gerekecekti. Kemalistler, ilk milliyetçilerin detaylandırdıkları, mevcut bir tarihi anlatıyı kullandılar, bu hikaye bütün bu olaylara bir anlam kazandırıp, Anadolululara bir yön veriyordu. Bunu yaparken de yekpare ve köklü bir Türk kimliğini sabitlemeyi hedefleyen ve bir gelecek tasarlayarak değil de yeni bir geçmiş yaratıyordu. Güven veren bir hikaye.
Ancak 1994 yılında çok imalı olduğum bir nokta vardı, soykırım konusu. Bu konuyu hiçbir şekilde benim kişisel görüşüm olarak ifade etmedim: “Ermeni konusu bildiğimiz barbarlıkla halledilmişti”. O zamanlar Türk tarihi yazımını altmış yıldan fazla bir süredeki gelişimini bütünü içerisinde inceliyordum ve o zaman henüz ifade etmemiş olduğum ama artık elzem görüneni anlamıştım: bu hikaye tamamıyla soykırımın varoluşu ile koşullandırılmıştı –ve koşullandırılmaya devam ediyor. Hatta daha da geniş şekilde ifade edecek olursak, XX. Yüzyılın tüm Türk yaşamı bu ilk suç ve onun inkarı ile koşullandırıldı diyebiliriz.
Peki, bu metinde sunduğum hikaye, suçlular tarafından ağır suçlarını örtmek için hazırlanmış bahane-hikaye değilse nedir? Ermenileri sonra da Ortodoksları Anadolu topraklarından sildikten sonra Devlet, onların tarihlerini silerek her şeyi örtecek bir hikaye dayatıyordu. XX. Yüzyılın ilk yarısında meydana gelen Anadolu’daki bu “etnik temizlik” siyaseti bu hikayede ve ağır suçun varlığını kanıtlıyor. Nasıl bir psikanalist hastasını anlamak ve iyileştirmek için onun anlattığı hikayeyi dikkate alıyorsa, psikanalizin sunduğu öğeleri kullanarak daha sonra Atatürk kültünün oluşturulmasına katkı sağlayan söylenmeyeni, inkarı, Ötekinin reddini, ego oluşturulmasını ve tabii suçluluk duygusunu, rahatsızlığı ve yıkıcı kaygıyı anlayabiliriz.



Kemalist tarih yazımı ve oluşumu
Türk Tarih Kongresi’nin ilki 1932 yılının Temmuz ayında Cumhuriyet’in önemli isimlerinin yanı sıra toplantıların neredeyse tamamını takip eden Mustafa Kemal’in katılımı ile Ankara’da toplandı. Bir devlet başkanının kongre açması sıradan olsa da, bir hafta süresince takip etmesi pek de alışıldık bir durum değildir; bu katılım Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye’de tarih konularına vakfedilen önemin bir göstergesidir.
Neredeyse tamamı tarihöncesi ve eski tarihe adanmış olan bu kongre, aslında Türk tarih yazımına getirilen radikal perspektif değişimini yansıtmaktadır.
XX. Yüzyılın başına kadar bir Türk kendini, İslam dinine aidiyeti ile tanımlardı: “Elhamdülillah Müslümanım”. Bu kimlik unsuru Osmanlı döneminde o kadar güçlüydü ki, padişah hem halife hem de şeyhülislamdı. Osmanlı İmparatorluğu’nun birden çok etnik yapı barındıran özelliği, hiçbir şekilde kelimenin güncel anlamıyla bildiğimiz “milliyet” tanımına elverişli değildi, geçmiş ise  Türklerin geçmişi olarak algılanmaktan ziyade Müslümanların geçmişi, yani ana hatlarıyla  Arapların geçmişi olarak algılanıyordu.
1923 yılında ilan edilen cumhuriyet rejiminde, tarih eğitimi birçok ihtiyaca göre uyarlanmalı ve ihtiyaçları karşılayabilmeliydi. Öncelikle, 1918 yılının galipleri tarafından yerilen Türk kültürünün değerini artırmak ve Türkiye’nin yurtdışındaki talihsiz imajı ile zarar görmüş Türk gururunu oluşturmak  gerekecekti. Bu imaj yenilikçi, cumhuriyetçi, laik, Avrupa akılcılığı ve pozitivizminin mirasçısı gibi sunulan Kemal’in reformları sayesinde 1920’li yıllarda yükselmeye başlar.
Öte yandan, madem bir devlet inşa ediliyordu, o zaman yabancı tarihin yani İslam ya da Avrupa tarihinin öğretilmesine devam edilmesinin kabul edilmesi mümkün olamazdı. Milli bir geçmiş bulmak gerekiyordu, peki ama hangisi? Türkler dokuz yüzyıldır Anadolu’da yerleşiktiler; halk olarak bir tarihleri vardı ve tarihi olan bir toprak üzerinde yaşıyorlardı. Orta Asya’dan gelen
Türkler Anadolu’ya yerleşerek ve orada istikrar sağlayarak, Anadolu ile evlendiler. Bu birlikteliğin çocuklarının (günümüz Türkleri) yiğit olmaları için dünürlerin de yiğit olması gerekiyordu. Asya geçmişinin değerlenmesine yeni keşfedilen İyonyalılar, Akalılar, Urartular ve özellikle Hititler gibi Anadolu’nun eski medeniyetleri ile ilgili benzer bir operasyon eşlik etmeliydi.


“Asya’nın keşfi”
Tarih yazımının yeniden keşfedilmesi hareketi aslında Rus etkeninin son derece önemli bir yer tuttuğu olağanüstü bir dizi durumun sonucudur.
İlk etapta, Orta Asya hanlıklarının Ruslar tarafından alınması (başta 1873 yılında Aral gölü güneyindeki Hive Hanlığının alınması) XIX. Yüzyılda İstanbul’da halife-sultana yönelik Müslümanlar arası dayanışma çağrılarını tetikledi. Türk aydınları  Karadeniz kuzeyinde ve Hazar’ın kuzeyinde “ırk kardeşlerinin” varlıklarının farkına vardılar. Bu dönem aslında ilk başta Müslüman ümmetten ziyade, alanı hiçbir şekilde Osmanlı İmparatorluğu ile çakışmayan bir etnik gruba aidiyet duygusu ile ortaya çıkan Pantürkizm duygusunun yeşermeye başladığı dönemdir. Bu duygu ilk kez, aynı yıl Paris’te Osmanlı Ali Suavi’nin yayınladığı ve Hive hanlığının durumunu anlattığı eserinde yer alır.1
1873 yılında, yazar-gezgin Léon Cahun, Paris’te düzenlenen 1. Uluslararası Doğubilimciler Kongresi’nde, Turani olarak anılan ırkların tarihöncesi göçleri ve yerleşimleri başlıklı bir sunum yapar. Bu sunumda Cahun, Avrasya’nın ortasında bir iç denizin yer aldığı bir harita da paylaşır. Haritadaki büyük oklar Turanilerin kıtanın dış çevrelerine göçlerini temsil etmektedir. Bu kongrede gösterilen altmış yıl sonra Ankara kongresinde ele alınanın haritanın esasıdır. Türk dostu Léon Cahun’un Paris’te Osmanlı aydınları ile yakınlaşması, Türk tarihi hakkındaki fikirlerinin alışılmışın dışında uzun bir etki bırakmasına neden olur:  Mevcut okul kitaplarında bu haritanın resimleri görülebilmektedir.
Sömürge fetihlerinin sona erdiği dönemde Rus Türkolojisi gelişmeye başlar ve Türklerin geçmişlerini idrak etmelerinde belirleyici bir itici güç olur. Bu dönem Rus imparatorluğu ile Osmanlı imparatorluğu (özellikle de Kazan, Kırım ve Bakü bir yandan, İstanbul öte yandan) arasındaki sınırları aşan bir ağın kurulduğu dönemdir. Bu ağ aydınlardan, Abdülhamid rejiminden kaçan siyasi mültecilerden, Saint-Petersburg, Berlin, Paris’te öğrenim görenlerden oluşuyordu. Kimi son derece parlak araştırmacı olan bu şahıslar, XIX. Yüzyılda Türk alanını ilgilendiren  arkeolojik ve dilbilimsel keşiflere dahil oldular. Rus, Finlandiyalı, Fransız, Alman bilginler... ve Türk dünyasının başka bölgelerindeki araştırmacılar ve öğrenciler ile yakınlaştılar. Genç Osmanlılar ile aralarında Léon Cahun’un da yer aldığı, çoğu Türk dostu olan Türkologlar ile verimli buluşmalar gerçekleştirilir.



Orhun kitabeleri: Türklerin belleği
Moğolistan’da, Baykal gölünün güneyinde Orhun bölgesinde çok sayıda yazıtın keşfedilmesi ve deşifre edilmesinin önemini anlayabilmek için şartları anlamak gerekiyor. 1893 yılında, bu yazıtların tarihi  VIII. Yüzyıl’ın ilk yıllarına dayandırılır ve Türk dilinin bilinen ilk yazılı örneği olarak kabul edilir; bu yazıtlar, Türk hanları tarafından halkları için özenli edebi bir dilde yazılmış olan yazıtlardır; ve bu yazıtlar çok sayıda heyecan dolu Türkün milli duygu gibi bir şeyleri görmek istediği resmi bildirilerdir. Dönemin şartları Orhun yazıtlarının içeriğinin hızlı yorumlanmasına ve yayılmasına elverişliydi. Bu yazıtlar Türklerin  edebi dilinin ne kadar eskilere dayandığının, Devlet olarak örgütlendiklerinin, tek tanrılı inançlarının ve de Orta Asya kökenli olduklarının kanıtı idi. Ve aniden Türkler, tarihlerinin önemli bir döneminde gerçek geçmişleri, kültürel kişilikleri, özgünlükleri, kısacası kendi kimlikleri yüz yüze gelirler.
O dönemden sonra her şey çok çabuk gelişir: Thomsen’in2 çalışmaları, Cahun’un kısa sürede Türkçe’ye4 de çevrilecek olan bir tarih kitabına da temel oluşturur. XIX. Yüzyıl’ın sonu Türkiye’de tarih yazımının hareketlenmeye başladığı dönemdir, Necib Asım, Süleyman Paşa ve ünlü sosyolog Ziya Gökalp Cahun’un kitabına hayran kalmışlardır. 1910-1914 yılları arasında Gökalp bu “yeni geçmişten” esinlenen çok sayıda şiir yayınlamıştır.
Rusya’nın siyasi sarsıntıları (1905, 1917), Rus Türkolojik bilgilerin yayılmasında taşıyıcı olan genellikle Tatar ya da Azeri aydınlardan oluşan yeni Türkofon siyasi sürgünlerin İstanbul’a gelişlerini tetikler. Azerbaycan, Kırım, Kazan, Başkiriya, Türkistan’ın kısa ömürlü cumhuriyetlerinin eski yöneticileri olan bu kişilerin İslam için reformist modern bir bakış açıları vardır ve güçlü bir Türk ulusu bilincinin taşıyıcılarıdırlar; bu aydınlar arasında 1920’li yıllarda gelen tarihçiler Başkır Sadri Maksudov, [Arkal]6, Tatar Zeki Velidov , [Togan] Kemalist kültür reformunun aktörlerindendir.
1908 yılındaki Jön-Türk devrimi, Türk bilincini güçlendirmiştir. 1918 yenilgisinin utancı, Almanya’da olduğu gibi bir gurur patlamasını tetikler. Birkaç yıl sonra, olağanüstü askeri sıçramanın  ve Cumhuriyetin kurulmasının ardından, Mustafa Kemal Türkiye’ye yeni bir tarih, bir Türk tarihi ve Arap ve Acem etkilerden arınacak yeni bir dil vermeyi arzulamaktadır. Halifeliğin kaldırılması, Cumhuriyetin laikleştirilmesi daha sonraları Baasçı ve sonra Nasırcı7 olan Arap ülkelerinde olduğu gibi, Müslüman olmayan ulusal kimlik söyleminin kabulünü getirdi.
Benzer bir kültürel süreç Rusya’da meydana gelmekte; belki de biraz da Batı Avrupa’nın ret davranışı ile bağlantılı olduğundan, Asya değerlerine bir geri dönüşe tanık oluyoruz:  Söylemi içerisinde Rus tarihinde Asya geçmişinin ağırlığına atıfta bulunan “Avrasya” denilen hareketin (yeniden) doğuşu. Bu hareket, geçmiş on yılların tarih yazımı endişeleri ile birleşiyor ve “Avrasyacılık” gücünü “Asya’nın keşfinden” alıyor. Aslında tüm bu hareketler aynı noktada birleşse de, Bakü ile Ankara arasında bir rekabet de ortaya çıkıyor.


Ankara mı Bakü mü?
Ocak 1926’da, Türkiye’de yaşayan Tatar mülteci Ayaz İshaki, Türk-Tatar halkları için ortak bir kültür, tek bir dil ve “Türkçülük aydın merkezini Angora, Sivas veya Erzurum’a”9 taşımayı öneriyordu. Ancak Mart 1926’da, Asya’ya olan bu ilgi  Bakü’de10 düzenlenen ilk Kongre ile somutlaştı. Amaç Bakü’yü Türkofon dünyanın entelektüel başkenti yapmaktı; Bakü’deki bu kongre Türk Türkologlar ve İstanbul’da söz sahibi olan Kazanlı Tatarlar için başarısızlıkla sonuçlandı: Türkçülük aydın merkezi Anadolu’nun dışındaydı. Otuzlu yılların Kemalist kültür reformlarının gündeminin ne olacağı Bakü’de tartışılıyordu. Orhun yazıtları ile ilgili bir sergi gerçekleştirilir. Eski Türk tarihi kaynaklarının kolayca anlaşılabilir bir dilde yayınlanması önerilir, Bakü de bir araştırma müzesi ile hayat bulacak büyük bir etnoloji ve Türkoloji merkezi olacaktır. Kuşkusuz katılımcılar Mustafa Kemal adına kadeh tokuştururlar ancak Stalin açık bir şekilde Mustafa Kemal’in önüne geçmiştir: Bakü’de tüm Türk dillerinin yazım sistemi kurulur. Türkiye Kongre’ye katılan Türk delegeleri (Fuat Köprülü ve Hüseyinzade Ali) heyecanla beklenmektedir ve sunacakları raporların hükümet kararlarında etkili olacağı sezilmektedir.

Bakü’de, Ankara’nın da 1928 ila 1932 yılları arasında yaşayacağı bir Türk kültürü coşkusu, geçmiş ile yeniden buluşma sevinci, “gerçek” Türk dilini yeniden bulmak için “halka dönme” arzusu hakimdir; aynı soru işaretleri mevcuttur: hangi alfabe kabul edilmeli? Bunun kültürel sonuçları11 neler olur? Alfabe sorunu, 1863 yılından bu yana ilk kez Türkiye’de değil Azerbaycan’da gündeme getirilir ve Bakü’de, bir komite Latin alfabesinin yayılması için yaptığı çalışmalarını Kongre öncesine kadar sürdürür.  Kongre tarafından önerilen alfabe aslında Bakü’nün, Latin alfabesini 1928 yılında kabul eden Ankara’dan bir adım önde olduğunun somut göstergesidir.
Daha sonraları Kemalizm Türkiye’nin ilk Müslüman laik cumhuriyet olduğuna inandırmayı başarır. Ancak Kazan, Bakü, Kırım aydınları çok daha ileriydiler ve Türkiye’ye bu fikri ithal edenler de aslında ta kendileriydi. Azerbaycan bu öncü rolünde tek de değildi üstelik: kısa ömürlü Kırım Tatar cumhuriyetinin (1918) kuruluşu kadın ve erkeklere eşit oy kullanma12 hakkı ön görüyordu. Bakü kongresi Türkiye için bir tür meydan okumadır ve Sovyet devleti Türkolojiye verdiği destek bakımından bir adım ileridedir.


Adem Türk müydü?
Kemalist Türkler, Batılı alimlerden bayrağı devralarak araştırmaları ilerletebilir ve Türkolojiye “milli” bir gidişat kazandırabilir, ki yeni –ve gerçek- bir kimlik arayışının olduğu o dönemde gayet de anlaşılır olabilirdi. Bu Bakü ile bir rekabetin sonucu mudur? Türklerin bir yüksekten atma durumu söz konusu mudur? Kemalistler tarih ve arkeolojinin sonuç ve vaatleri ile yetinememişlerdir. Bakü kongresinin yapıldığı yılı takip eden yıllarda bir yandan Türkiye’de tarihi araştırma için bir devlet örgütlenmesine tanık olundu öte yandan da Cahun’un kitaplarının da etkisi ile Gökalp’in romantik hayallerinin etkisi arttı.
Türk tarih yazımı (Orhun yazıtları gibi) bilinenle veya keşifleri incelemekle yetinmeyecekti. Tarih ve arkeolojinin bilinmeyenlerini ve belirsizliklerini de inceleyecekti. Yeni keşfedilen Sümerler, Etrüskler, Giritliler, Hititler gibi bazı medeniyetlerin kökeni sorun yaratmaktaydı. Daha genel bir deyiş ile, “neolitik devrimin”, M.Ö. 4000 yıllarında insanoğlunun gerçekleştirdiği belirleyici ilerlemenin Hindistan, Mezopotamya, Mısır ve Avrupa’da nasıl yapıldığı konusunu anlamak zordur.
Bilimsel toplumlarda, büyük kardeş Rosny’nin halkın anlayabileceği dilde yazdığı romanlarının da gösterdiği gibi, jeoloji ve tarih öncesi arasında kalan konular ilgi çekmektedir. Léon Cahun’un ardından, son buzullaşma sonrasında Orta Asya’yı kapladığı düşünülen büyük iç denizin hatlarının yeniden oluşturmayı denediler. Olayı halkın anlayacağı şekilde anlatan birçok kişi haritalar önerdi hatta H.G. Wells, Evrensel tarihin Eskizi (1925) isimli eserinde bu konuya değinmiştir. Bu eser 1927 yılında Türkçeye Milli Eğitim Bakanlığı tarafından çevrilmişti.
Türk Türkologlar bu denizin kıyılarında gelişmekte olan ve diğerlerine göre çok daha ileride olan proto-türk bir medeniyet olduğunu hayal etmektedirler. Binlerce yıl önce denizin kuruması bu Türk halklarının büyük ölçekli göçlerinin bir nedeni olabilirdi. Kemalist tarihçiler bir tür kumların Atlantis’i hayali kurmaktaydı. Hayalleri, milli coşkunun da etkisiyle mantığın sınırlarını zorluyordu. Léon Cahun’un 1873 yılında ileri sürdüğü bu fikirler yeniden kullanılacaktı: -Brakisefal ırkından- Türkler dil ve medeniyetlerini çok uzağa kıtanın sınırlarına kadar taşıdılar. Bu tarih tezleri ile Sümerlilerin kökeni sorununun çözülmesi de düşünülüyordu ve Çinlilerin, Hintlilerin, Mısırlıların ve neolitik dönemde tüm Avrupalıların gerçekleştirdikleri ilerlemelere de bir açıklama bulacaklarına inanıyorlardı.
Cahun, bunlara zaten dil bilimsel bir açıklama getirdiğini düşünüyordu. Türkler onun fikirlerini alarak daha ileriye taşımak istediler: Türk ve Hint-Avrupa dillerinin aynı kökten olduklarını kanıtlamak ve Türkçeden hareket ederek dünyanın tüm dillerinin menşeini anlatmak gerekecekti: güneş-dil teorisi otuzlu yıllarda geliştirildi. Tarih tezleri ve güneş-dil teorisi o dönemin Kemalist aydınlarını hareket geçirir; tarih öncesi dönem, eski tarih, dilbilim tarihi, antropoloji dönemin hakim bilim dalları olur.
Dünyanın Türk menşei ile açıklanması Anadolu tarihini, “dünür” sorununu da çözer. Türkler dokuz yüzyıldır Anadolu’da yaşamaktadırlar ama Anadolu’da Ermeniler ve Rumlar da vardır. Ermeni sorunu bildiğimiz vahşet ile halledilmişti. Ancak Yunanistan toprak talep ediyordu ve 1919 yılında  batıda askeri işgal gerçekleştirdi. 1922 askeri zaferi, mübadeleler Atatürk’e yetmemişti; zaferin ardından ırsi düşmanı püskürtmek ve sınır dışı etmek, Yunanlıların milli talepleri ile ilgili tüm tarihi temeli yok etmek, Anadolu’nun Yunanlılar gelmeden çok önce Türk olduğunu kanıtlamak gerekiyordu.

Türk milliyetçiliği arkeolojiden yararlanmak arzusundaydı: 1930 yılında Hititler artık iyice biliniyordu (1906 yılında Boğazköy kazıları başlamıştı). Ancak dil konusu hala karanlıktı ve dönemin alimleri bilinen eski dillerle hiçbir bağlantı bulamıyorlardı. Türk dil bilimcileri bu gedik içine batacaklardı: Hititlerin eski Türkler olduğunu, göç yolu ile Orta Asya’dan geldiklerini söylemek cezbediciydi. Sonuç olarak dil bilimi Hititlerin Hint-Avrupa ailesinden olduğunu kanıtlamak üzere olsa da çok önemli değil, ne de olsa 1936-1937 yılında güneş-dil teorisi tüm dillerin Türkçeden kaynaklandığını “kanıtlayacaktı”!
Kemalist tarihçiler, bilimsel bilginin en ileri noktaları ile karanlıkta kalmış noktalarını kullanıp, “yeni bir geçmiş” oluşturarak, Osmanlılara değil de Türklere ait şanlı bir geçmişi yeniden oluşturma ihtiyacına cevap vermiş oldular. İslami geçmiş ile kopma kesin olarak tamamlanmış oldu.
------------------------------------
* Ermeni-Türk platformu