HANIM
HANIMCIK OLMAKTANSA
'ŞİRRETLİK'
YEĞDİR
Bir
sanat mekânının çevresiyle çeperiyle ilişkisini daima ilgi
çekici buluyorum. Mesela son zamanlarda her Kadıköy’e gidişimde
Bahariye’nin bir kenarında polis barikatına rast geliyorum.
Kolluk koridorundan geçip adımlarımın ucunda bir tiyatro salonunu
bulmak şiddet ve sanat ilişkisine dair de bir anlatı gibi. Hatta
bunun en güzel örneği Jülide Kural’ın "Ben Rosa
Luxemburg" oyununu seyretmeye giderken yine bir polis ablukası
içinden geçip peşi sıra Rosa’nın "Özgürlük her zaman
başka türlü düşünenin özgürlüğüdür" tiradını
duymamız ironisiydi. Bu defa bir vukuata rastlamadan Moda’nın
yeni oyunu "Şirreti Evcilleştirmek" için oraya
ulaşıyorum ve tüm bu düşüncelerde sokak ve oyunlar arasındaki
ilişki bir kez daha birbirine göz kırpıyor. Şiddet ve baskı
rejimine karşı “şirretlik” diyebileceğim bir oyunu bu
düşüncelerle seyrediyorum.
William
Shakespeare’in metinleriyle iyi anlaşan Moda Sahnesi’nin "Hırçın
Kız" olarak bildiğimiz oyuna Emina Ayhan çevirisiyle
getirdiği yorum aslında haklı öfkenin ifadesini, "makbul"
şirretliği çokça düşündürdü bana.
Bu
bağlamda "Hırçın Kız"ın "Şirreti
Evcilleştirmek" olarak çevirisi ve yorumu üzerine hem isimden
hem oyunun rejisinden kostümüne tüm dayanaklarına bakarak ve Moda
Sahnesi’yle aramızdaki nüansı ortaya koyarak başlayayım söze.
O da şirretin temsili hakkında. Web sitesinde her oyunun prova
notlarına yer veren Moda’nın bu defa neleri tartıştığını
oyunu seyrettikten sonra okudum ki şunu da belirtmeliyim, prova
notları meselesi bence meraklısı için dev hizmet. Bunu yapan
tiyatroların bu metinleri iyi editoryal çalışmalarla
yayımlayabilecekleri fikri bile geçiyor aklımdan, kim bilir!
Bu
konu şimdilik geleceğe kalsın, ben "şirret" ve
"evcilleştirmek" kelimelerinin seçimini, oyun ekibinden
biraz ayrılarak ve olumlayarak okudum. Özellikle kadınlık söz
konusu olduğunda “ehil” sözcüklerle tanımlamak âdettendir
malumunuz. Kışkırtıcı ve güçlü vurgusuyla “şirret” bu
nedenle “çıkalım zıvanadan” tonunda haklı bir isyan sesi
ekliyor tarifimize. “Hırçın” kelimesi ise daha “sempatik”,
sadece şımarıkça gibi tınlıyor benim için. Etimolojik olarak
“şer”den doğan “şirret” kelimesinin yine
kadınları/kadınlığı karalama sıfatlarından olması yönünde
akıyor Moda Sahnesi’nin notları haliyle, yine de bu konudaki
küçük nüansımız sinsice hoşuma gitti doğrusu. Zaten tam bu
makasta bir sürü şey kristalize oldu.
“Evcilleştirmek”
konusundaki notları ise benim de düşüncelerime tercüman ki o da
şöyle:
“…
dönem
Avrupa’sında şirret addedilen kadınları ve hayvan
evcilleştirilmesi tekniklerinden mülhem evcilleştirilme
tekniklerini konu alan, Shakespeare’in de oyunda bolca atıfta
bulunduğu sayısız masal, halk şarkısı, risale, kitap ve hikâye
dolaşımdadır. Hatta oyunda ‘insan’ın hayvanlıktan insanlığa
dönüşüm yolculuğu da bir nevi evcilleş(tiril)me olarak ele
alındığından, evcilleştirilen şirretin içgüdüleri
bastırılarak toplumsal mekanizmaya dahil olan (modern) ‘insan’ın
ta kendisi olduğu bile düşünülebilir. Bu anlamda Shakespeare
evcilleştirme retoriğini hayvanların ve doğanın evcilleştirilip
sömürgeleştirilmesinden başlayarak, dayatılan cinsiyet rollerine
uygun davranmayan kadınların aile kurumuna yerleştirilecek şekilde
evcilleştirilmesine ve nihayet toplumsal ve politik hayvan olarak
‘insan’ın süregiden evcilleştirilmesine kadar uzanan geniş
bir eleştirel planda kullanmaktadır.”
AİLE VE
EVLİLİĞİN ÇÜRÜMÜŞ DÜZENDEKİ YERİ
Shakespeare'in
özgün adı “The Taming Of The Shrew” olan metni Emine Ayhan
çevirisiyle Alfa Yayıncılık tarafından “Şirreti
Evcilleştirmek” adıyla kitap olarak da yayımlanmıştı.
Shakespeare’in şiir biçiminde akan kaleminin yazdıklarından
metnin güncel pasları ofansif biçimde açığa çıkarılıyor. Bu
hâl oyunu daha tahrik edici kılıyor.
Oyunun
konusu nedir sorusuna verilecek yanıt fark ettiğiniz üzere çok
katmanlı ve hiçbirimize yabancı değil. Kemal Aydoğan, Emine
Ayhan ve oyun ekibi bugünden olaylar ve cümleler cımbızlarken
oyunu bina ettikleri temele harç taşıyor sürekli. Oyundaki kadın
temsilleri -Shaskespeare’in kadın karakter yazma zafiyeti
tartışmaları da düşünülürse- etrafında dönen tüm olaylar
aile ve evliliğin çürümüş düzendeki yerine odaklanıyor. Ki
orada bir nevi “tüm kötülüklerin” kaynağı da semirip
büyüyor. Zaten bu çelişkilerin işçi sınıfı-patron,
tebaa-devlet, kadın-erkek, hayvan-insan gibi tüm eşitsiz
ikiliklerde aynı şekilde işlediği de “Şirreti Evcilleştirmek”
sahnesinde bir zehir gibi akıyor.
Bu
çatışmanın işlenişinde oyundaki kadınların, Katherina
Baptista’nın asi kızdan “edepli” ev hanımına kız kardeşi
Bıanca Baptista’nın ise “iyi huylu” halini yırtıp “şirrete”
dönüşmesindeki “birdenbirelik” ilk anda geçmeyebiliyor.
Seyirciye buranın daha hissedilir ulaşması için bize özellikle
Bıanca’nın farkındalığını açığa çıkaran bir pas gerekli
olabilir.
Öte
yandan oyunun “ofansif” üslubuna en uyumlu biçimde kostümler
eşlik ediyor. Özellikle Christopher Sly ve Katherina Baptista’nın
evlilik sonrası kostümleri dikkate değer. Timur Acar’ın tiyatro
yapmayı bırakmaması gerektiğini düşündüren ayyaş Sly’dan
kendisini bulduğu alicengiz oyunundaki lord rolünde bir “koca”
olmasına eşlik eden kostüm özellikle. Burada damat olan Sly’a
Shakespeare portrelerinden hatırlayacağınız ruff (ruffle) yani
kırma yaka, aslında tam kastedilen fır fır yaka var boyunda. Bu
yakanın yazarın da yaşadığı Victoria devri Britanya sanayi
devriminin yükselişi ve Britanya İmparatorluğu'nun zirvesi olarak
kabul edilen dönemin giyim aksesuarlarından olduğu rivayet edilir.
Yakaya ise damadın başında bir duvak ve altında bir külot,
jartiyer parçası ve çizme kombinasyonu eşlik ediyor. Bekarken
daha wamp temsil edilen şirret ise tasma vari kolyesi, eyer benzeri
bedenine sarılan kemer tasarımı, ve transparan iç giyimiyle
güzeller güzeli. Katherina yani “şirret” (Melis Birkan) bu
kıyafetlerini pejmürde bir elbiseyle değiştiriyor düğünden
sonra. Gamze Saraçoğlu, Asena Saban imzasını taşıyan tüm
kostümler oyunun uğraştığı ezen ezilen gelgitine hizmet ediyor.
Meydan
sahne olarak mekânın düzenlenmesi bizi de düğünde davetli,
kavgada şahit, devletin karşısında ise halk kılıyor. Çok kez
kulağıma ilişen “Shakespeare oyunlarını kısaltmak zordur”
savını da düşünerek oyunun hissedilen süresinin biraz daha
kısalması ihtiyaç gibi. Yan karakterlerin de etkisini düşünürsek
sahnede Sly karakterinin merkezinde olduğu temponun dağılımı
belki denklemi değiştirir.
Gelelim
dekora. Moda Sahnesi’nde hafife alınmayan konulardan biri dekor
tasarımı diğeri, ışık. Bengi Günay’ın bu nedenle pek çok
dekor çalışması akılda kalıcı, mesela “Yeraltından Notlar”
benim için onlardan biri. Burada tüm olayların mor bir zemin
üzerinde geçmesi hemen bir iz bırakıyor. Yuvarlak biçimli
şimdilerin akıllı yatak denen tasarımı sahnenin neredeyse
yarısını kaplıyor. Bu yatak seçimine tepeden vuran kırmızı
ışık da tamamlayıcı bir işlevde. Bu haliyle soğuk bir havası
var. Erkek hegemonyasına maruz kalan cinselliğin soğukluğu olsa
gerek.
Moda’nın
kalabalık oyunlarından bu da ve hem deneyimli hem de öğrenen
oyuncular buluşuyor sahnede. Oyunda tüm ekibin enerjisi birbirini
yakalamayı zorluyor. Bu frekans doğaçlamalarda mahir bir ekibe
dönüştürüyor onları. Örneğin Timur Acar’ın kızının
babasının sahnede vurulduğu anda “Baba ölme” diye oturduğu
yerden seslenmesi oyuna yumuşacık dahil ediliyor.
'İYİMSER
OLMAYAN BİR UMUDU' ÖRGÜTLEMEK
"Şirreti
Evcilleştirmek" özgün oyun müziği meselesinin etkisini
ısıtan oyunlardan oluyor. Aykut Karatay, sözleri metinden alınan
upuzun bir tirat yani sözleri Shakespeare’e ait bir rap şarkısı
yaratmış. William Shakespeare'in 1590-1591 yılları arasında
yazdığı varsayılan oyunun yaratımına dair pek çok manipülasyon
söz konusu olmasıyla beraber erkeklerin dünyasında kadına
bakışın sadece revize edildiğini, belki söyleyişlerin belki
şiddet yöntemlerinin “modernize” olduğunu söylemek mümkün.
Ancak oyun sahnelenmeyi sürdürürken müzik platformlarından
paylaşılan şarkının ve metnin sizin için seçtiğim bölümü
kadınlık erkeklik evreni içinde örgütlenen asıl “şer”in
iyi bir özeti:
“Hükümdara
nasıl itaat borçluysa tebaa,
Kadın
da öyle itaat borçludur kocasına;
Ama
ki kocasının bu haklı ve yerinde arzusuna karşı gelip,
Aksi
aksi surat asar ve fevriyetle ağzını bozarsa kadın,
Merhametli,
lütufkâr efendisine galizce başkaldıran
Arsız
bir asiden, menfur bir hainden ne farkı kalır!”
“Menfur”dan
“sürtüğe” iktidarın kadına uzanan dilinin ucundaki zehir
geniş bir kesişim kümesine saldırıyor. Moda Sahnesi’nin Kültür
ve Turizm Bakanlığı’nın desteğine “uygun” bulunmayışındaki
uyumsuzluk da bir nevi “şirretliklerinden.” Buna rağmen
üretilen işler, bir sezona sığan 6 prömiyer, seyircisini güler
yüzle karşılamayı ıskalamayan bir topluluk…
İşçi
sınıfı mensubu olmak da tiyatrocu olmak da “yabancı” olmak da
kadın olmak da bir yerde tek potada eriyor. Bu temas kocanın
kolundaki “hitler” apoletiyle geniş bir tarihin üzerindeki
şiddeti imliyor oyunda.
Şirret
olmaksa asi olmaksa hatta hırçın olmaksa Terry Eagleton’a atıfla
“iyimser olmayan bir umudu” örgütlemeye benziyor. Şimdilerde
hepimize biraz lazım.
KÜNYE:
Yazan:
William
Shakespeare
Çeviren:
Emine
Ayhan
Yöneten:
Kemal
Aydoğan
Dekor
Tasarımı: Bengi
Günay
Kostüm
Tasarımı: Gamze
Saraçoğlu, Asena Saban
Işık
Tasarımı: İrfan
Varlı
Oyun
Şarkısı: Aykut
Karatay
Afiş
Tasarımı: Kardelen
Akçam
Oynayanlar:
Melis
Birkan, Timur Acar, Uluç Esen, Sedat Küçükay, Elif Gizem Aykul,
Gürsu Gür, Çağlar Yalçınkaya, Ali Büyükkartal, Yasin
Yürekli
Asistanlar:
Mesut
Karakulak, Onurcan Çelebi